Выніковая праца аб’ядноўвае нормы вымаўлення, напісання, словаўжывання і граматыкі. Праверка павінна ахопліваць не толькі асобнае слова, але і сэнс усяго выказвання.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Карта моўных норм
Арфаэпічныя нормы рэгулююць вымаўленне, акцэнталагічныя — націск, арфаграфічныя — напісанне. Лексічныя і фразеалагічныя вызначаюць ужыванне слоў і ўстойлівых выразаў, словаўтваральныя — утварэнне слоў, марфалагічныя — формы. Сінтаксічныя нормы рэгулююць пабудову словазлучэнняў і сказаў, пунктуацыйныя — знакі прыпынку, стылістычныя — дарэчны выбар сродкаў у пэўным стылі.
Назіранне і прыклад
Жні́вень — націск; бясшумны — арфаграфія; моцны боль — марфалогія.
Разбор
Класіфікацыя памылкі дапамагае выбраць правільны даведнік і спосаб выпраўлення.
02 / КАНСПЕКТ
Сэнс і культура маўлення
Правільнасць не замяняе дакладнасці, лагічнасці і дарэчнасці. Пры рэдагаванні захоўвайце факты, адмаўленне, выканаўцу дзеяння і ступень упэўненасці аўтара. Удакладненне формы не павінна ствараць новае паведамленне.
Назіранне і прыклад
«Можа паўплываць» нельга без падставы замяніць на «абавязкова паўплывае».
Разбор
У другім варыянце магчымасць ператворана ў непазбежнасць — змест скажоны.
03 / КАНСПЕКТ
Арфаграфічны аналіз
Знайдзіце арфаграму, вызначце націск і марфему, назавіце ўмову правіла, праверце выключэнні. Калі ў слове некалькі арфаграм, праверце кожную. Не лічыце адну правільную літару доказам правільнасці ўсяго слова.
Назіранне і прыклад
Бясшумны: я ў першым пераднаціскным складзе, с перад глухім ш.
Разбор
Правілы якання і прыставак дзейнічаюць разам; патрэбна поўнае абгрунтаванне.
04 / КАНСПЕКТ
Граматычнае рэдагаванне
Вызначце галоўнае і залежнае словы, род, лік, склон, асобу і спражэнне. Для дзеепрыслоўя праверце агульнага выканаўцу дзеянняў. Пры параўнанні — форму ступені і кіраванне.
Назіранне і прыклад
Два новыя сшыткі; ехаць па дарогах; адказ дакладнейшы.
Разбор
Рускія адпаведнікі не замяняюць беларускай граматычнай праверкі.
05 / КАНСПЕКТ
Фанетычны разбор
Запішыце слова, падзяліце на склады, пастаўце націск, перадайце вымаўленне і ахарактарызуйце гукі. Асобна палічыце гукі і літары. Дз і дж могуць перадаваць адзін гук, ь не мае асобнага гука, ётаваныя літары могуць перадаваць два.
Назіранне і прыклад
У слове «яма» тры літары, чатыры гукі: [й], [а], [м], [а].
Разбор
Літара і гук — розныя адзінкі. Колькасць нельга вызначаць толькі даўжынёй напісанага слова.
06 / КАНСПЕКТ
Марфемны і словаўтваральны разборы
Марфемны разбор паказвае склад слова: канчатак, аснову, корань, прыстаўку, суфікс. Словаўтваральны ўстанаўлівае непасрэдную ўтваральную аснову і спосаб стварэння. Нязменнае слова не мае канчатка, а не абавязкова мае нулявы.
Назіранне і прыклад
Прачытаць ← чытаць: прыставачны спосаб; у прыслоўя смела няма канчатка.
Разбор
Не пераносіце вынік аднаго разбора ў другі без праверкі яго задачы.
07 / КАНСПЕКТ
Лексічны разбор
Вызначце значэнне ў кантэксце, адназначнасць або мнагазначнасць, прамое або пераноснае ўжыванне, магчымыя сінонімы і стылістычную характарыстыку. Слоўнік выкарыстоўвайце для праверкі, а не для выпадковага выбару любога значэння.
Назіранне і прыклад
У спалучэнні «залаты характар» прыметнік мае пераноснае ацэначнае значэнне.
Разбор
Матэрыял золата тут не называецца; тлумачэнне павінна адпавядаць кантэксту.
08 / КАНСПЕКТ
Марфалагічны разбор
Назавіце часціну мовы і пачатковую форму, пастаянныя і непастаянныя прыметы, сінтаксічную ролю. Набор прымет залежыць ад часціны мовы: нельга прыпісваць прыслоўю склон або множналікаваму назоўніку род.
Назіранне і прыклад
«Чытач адкрыў кнігу»: кнігу — назоўнік, кніга, жаночы род, 1-е скланенне, адзіночны лік, вінавальны склон, дапаўненне.
Разбор
Кантэкст патрэбны для склону і ролі; пачатковая форма сама іх не паказвае.
09 / КАНСПЕКТ
Службовыя словы і формы дзеяслова
Пры разборы прыназоўніка адзначаюць паходжанне, будову і склон залежнага слова; злучніка — разрад і што ён звязвае; часціцы — значэнне. У дзеепрыметніка ўлічваюць стан, час, трыванне і дапасавальныя формы; у дзеепрыслоўя — трыванне і зваротнасць.
Назіранне і прыклад
«Чытаючы кнігу, вучань рабіў нататкі»: чытаючы — дзеепрыслоўе незакончанага трывання; разам з залежным словам утварае акалічнасць.
Разбор
Службовае слова не трэба аналізаваць па схеме самастойнай часціны мовы.
10 / КАНСПЕКТ
Стратэгія праверкі
У заданні з выбарам правярайце кожны пункт незалежна; у кароткім адказе — патрабаваную форму і спосаб запісу. Пасля праверкі вяртайцеся да прычыны памылкі: значэнне, правіла, выключэнне або няўважліва прачытаная ўмова.
Назіранне і прыклад
Калі патрабуецца толькі прыназоўнік, запісвайце «за», а не ўсё словазлучэнне.
Разбор
Навык дакладнага выканання ўмовы патрэбны разам з веданнем мовы.
11 / КАНСПЕКТ
Прыметнікі з -ск-
На мяжы асновы і -ск- к, т, ц, ч звычайна даюць цк: мастацкі, дэпутацкі, выдавецкі, асіповіцкі. Д захоўваецца: суседскі. У геаграфічных назвах захоўваюцца з, ж, ш, х; г чаргуецца з ж.
Вызначце ўтваральнае слова і яго групу: назва месца, народа ці агульны назоўнік.
12 / КАНСПЕКТ
Склон і часціца не: кантроль складных месцаў
Асабовыя назоўнікі 2-га скланення з зацвярдзелай асновай маюць у месным склоне -у. У 1-м скланенні пасля к → ц у ненаціскным канчатку пішацца -ы, пад націскам — -э. Не з дзеепрыслоўямі звычайна асобна; разам — у словах, якія без не не ўжываюцца.
Назіранне і прыклад
Аб прафесару, аб доктару; у заяўцы, пры дачцэ; не знайшоўшы, не заўважыўшы, але ненавідзячы.
Разбор
З прыметнікам не пішацца разам пры сцвярджэнні новай якасці: неспакойны = трывожны. Пры супрацьпастаўленні з а — асобна: не спакойны, а трывожны.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Прачытаўшы матэрыял, у мяне з’явілася новая думка.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Калі я прачытаў матэрыял, у мяне з’явілася новая думка.
Даданая частка называе асобу, якая прачытала матэрыял. Пры гэтым захаваны змест паведамлення: з’явілася думка, а не даказаная выснова.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.