§ 17 · Ад правіла да аргументаванага адказу

Маўленчыя зносіны і маўленчы этыкет. Нормы сучаснай беларускай мовы; памылкі, выкліканыя іх парушэннем

Падагульніце нормы і навучыцеся правяраць адказ у некалькі этапаў: сэнс, будова, формы, напісанне, знакі і дарэчнасць. Для сумніўнага выпадку выбірайце адпаведны слоўнік.

КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ

Зносіны і этыкет

Маўленчы этыкет дапамагае ўстанавіць і падтрымаць паважлівы кантакт: прывітанне, зварот, просьба, падзяка, прабачэнне, развітанне. Форма залежыць ад адрасата і ступені афіцыйнасці.

Назіранне і прыклад

Паважаная спадарыня Ганна, дзякую вам за адказ. Калі ласка, удакладніце час сустрэчы.

Разбор
Паведамленне змяшчае зварот, падзяку і ясную просьбу. Ветлівасць не замяняе дакладнасці зместу.
02 / КАНСПЕКТ

Сістэма нормаў

Правярайце вымаўленне і націск, словаўжыванне, утварэнне слоў і форм, пабудову спалучэнняў і сказаў, напісанне, пунктуацыю і стылістычную дарэчнасць. Памылкі розных узроўняў могуць суіснаваць.

Назіранне і прыклад

«Дзякаваць настаўніка» — памылка кіравання; «прачытанны» — памылка напісання формы.

Разбор
Назва тыпу памылкі дапамагае выбраць правіла, а не толькі замяніць фрагмент навобмацак.
03 / КАНСПЕКТ

Слоўнік кіравання

Слоўнік дапамагае, калі беларускія і іншамоўныя мадэлі адрозніваюцца, калі збівае аналогія з сінонімам, калі значэнне галоўнага слова змяняе яго спалучальнасць або існуюць стылістычныя варыянты.

Назіранне і прыклад

Характэрны для твора; уласцівы твору.

Разбор
Падобны сэнс не гарантуе аднолькавага кіравання. Выпраўляючы прыметнік, праверце і залежнае слова.
04 / КАНСПЕКТ

Значэнне і варыянт кіравання

Не кожныя дзве формы пры адным слове ўзаемазамяняльныя. Даследаванне чаго — працэс вывучэння; даследаванне аб чым — навуковая праца. Здольны да чаго перадае схільнасць, здольны на што — гатоўнасць зрабіць.

Назіранне і прыклад

Даследаванне мовы патрабуе часу. Даследаванне аб мове выйшла асобнай кнігай.

Разбор
У першым сказе ідзе гаворка пра дзейнасць, у другім — пра яе вынік як выданне.
05 / КАНСПЕКТ

Марфалогія і словаўжыванне

Правярайце форму ў кантэксце, значэнне і спалучальнасць. Нельга пераносіць канчаткі з іншай мовы або «выпраўляць» нарматыўны варыянт толькі таму, што ён незнаёмы. Сумнеў патрабуе слоўніка.

Назіранне і прыклад

Тры новыя падручнікі; прачытаны тэкст; дзякаваць сябру.

Разбор
Гэтыя спалучэнні аб’ядноўваюць розныя праверкі: лік азначэння, напісанне дзеепрыметніка, кіраванне дзеяслова.
06 / КАНСПЕКТ

Сінтаксіс і выканаўца

Праверце ўзгадненне выказніка з дзейнікам, кіраванне пры аднародных членах і агульнага выканаўцу дзеепрыслоўя з асноўным дзеяннем. Не мяняйце таго, хто дзейнічае, дзеля фармальнай правільнасці.

Назіранне і прыклад

Прачытаўшы ліст, Ганна ўсміхнулася. Ганна любіць музыку і захапляецца ёю.

Разбор
У першым сказе адзін выканаўца; у другім у кожнага дзеяслова патрэбная залежная форма.
07 / КАНСПЕКТ

Пунктуацыйная праверка

Спачатку знайдзіце асновы і сувязі, затым звароты, звароткі, пабочныя і ўстаўныя канструкцыі. Праверце адкрыццё і закрыццё кожнай унутранай канструкцыі. Не стаўце знакі толькі па паўзах.

Назіранне і прыклад

Дом, каля якога мы спыніліся, пустуе.

Разбор
Другая коска закрывае даданую. Інтанацыйная паўза не заўсёды супадае з кожнай абавязковай коскай.
08 / КАНСПЕКТ

Дадатак: інтанаванне злучаных і залежных сказаў

У дадатку падручніка разглядаюцца інтанацыя і знакі. Пры пералічэнні голас звычайна павышаецца ў незаключных частках і паніжаецца ў апошняй. У складаназалежным сказе даданая ўнутры галоўнай можа інтанацыйна вылучацца, але не кожная коска патрабуе асобнай паўзы.

Назіранне і прыклад

Сонца зайшло, і вецер сціх. Увечары, калі ўсе сабраліся, пачалася размова.

Разбор
Пунктуацыю абгрунтоўваюць граматычнай будовай, а выразнае чытанне дапамагае перадаць сувязі. Даданая пасля першага слова або пры дзеепрыслоўі можа не мець выразнай пачатковай паўзы.
09 / КАНСПЕКТ

Дадатак: інтанаванне бяззлучнікавых сказаў

Пералічэнне, паясненне, прычына, вынік, умова і супрацьпастаўленне патрабуюць рознага інтанавання. Кропка з коскай падкрэслівае большую самастойнасць частак; двукроп’е папярэджвае пра тлумачэнне; працяжнік можа перадаваць рэзкі пераход або ўмову і вынік.

Назіранне і прыклад

Мы засталіся дома: пачаўся дождж. Пачаўся дождж — мы вярнуліся дадому.

Разбор
Прачытайце першы сказ з чаканнем тлумачэння, другі — з вылучэннем выніку. Паўза сама па сабе не называе знак: спачатку трэба зразумець адносіны.
10 / КАНСПЕКТ

Як карыстацца слоўнікавым артыкулам

У канцы прадстаўленага PDF ёсць тлумачальны слоўнік: ён дае націск, формы, значэнні і стылістычныя паметы. Выбірайце значэнне, якое адпавядае кантэксту, а не першае ў спісе. Адрознівайце тлумачэнне значэння ад этымалогіі.

Назіранне і прыклад

Фрагментарна — няпоўна, урывачна; хіба — памылка, недахоп.

Разбор
Гэтыя тлумачэнні дапамагаюць разумець тэксты параграфаў. Памета можа абмяжоўваць сферу ўжывання слова.
11 / КАНСПЕКТ

Асабістая карта памылак

Пасля праверкі запішыце памылковы фрагмент, прычыну, правільны варыянт і свой новы прыклад. Паўтарайце правіла з умовай і выключэннем. У экзаменацыйнай трэніроўцы чытайце патрабаванні да формы адказу.

Назіранне і прыклад

Памылка: «дзякаваць сябра». Прычына: кіраванне. Норма: «дзякаваць сябру». Новы прыклад: «Дзякую вам за дапамогу».

Разбор
Такі запіс пераносіць выпраўленне ў новую сітуацыю; простае запамінанне нумара правільнага адказу гэтага не дае.
Рэдактарская практыка

Знайсці прычыну памылкі

Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.

Патрабуе выпраўлення

Гэтая асаблівасць уласцівая для твора.

Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне

Гэтая асаблівасць уласцівая твору.

Уласцівы патрабуе давальнага склону без для. Магчымы і іншы варыянт з тым жа асноўным сэнсам: «Гэтая асаблівасць характэрная для твора».

Разгорнуты адказ

Правіла → доказ → выснова

Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.

Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.

Экзаменацыйныя навыкі

Тэматычная трэніроўка А / В

У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.

Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.

A1. Адзначце нарматыўныя спалучэнні.
A2. Якія дзеянні дапамагаюць рэдагаваць тэкст без скажэння сэнсу?
B1. Устаўце толькі прыназоўнік: характэрны ... твора.
B2. Запішыце форму назоўніка: уласцівы (твор).
B3. Запішыце літаратурнае слова са значэннем «няпоўна, урывачна», пададзенае ў слоўнікавым раздзеле гэтай старонкі.
B4. Запішыце форму назоўніка: дзякаваць (настаўнік).

Загрузка прагрэсу…

↑