Маўленчыя зносіны і маўленчы этыкет. Нормы сучаснай беларускай мовы; памылкі, выкліканыя іх парушэннем
Падагульніце нормы і навучыцеся правяраць адказ у некалькі этапаў: сэнс, будова, формы, напісанне, знакі і дарэчнасць. Для сумніўнага выпадку выбірайце адпаведны слоўнік.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Зносіны і этыкет
Маўленчы этыкет дапамагае ўстанавіць і падтрымаць паважлівы кантакт: прывітанне, зварот, просьба, падзяка, прабачэнне, развітанне. Форма залежыць ад адрасата і ступені афіцыйнасці.
Назіранне і прыклад
Паважаная спадарыня Ганна, дзякую вам за адказ. Калі ласка, удакладніце час сустрэчы.
Разбор
Паведамленне змяшчае зварот, падзяку і ясную просьбу. Ветлівасць не замяняе дакладнасці зместу.
02 / КАНСПЕКТ
Сістэма нормаў
Правярайце вымаўленне і націск, словаўжыванне, утварэнне слоў і форм, пабудову спалучэнняў і сказаў, напісанне, пунктуацыю і стылістычную дарэчнасць. Памылкі розных узроўняў могуць суіснаваць.
Назва тыпу памылкі дапамагае выбраць правіла, а не толькі замяніць фрагмент навобмацак.
03 / КАНСПЕКТ
Слоўнік кіравання
Слоўнік дапамагае, калі беларускія і іншамоўныя мадэлі адрозніваюцца, калі збівае аналогія з сінонімам, калі значэнне галоўнага слова змяняе яго спалучальнасць або існуюць стылістычныя варыянты.
Назіранне і прыклад
Характэрны для твора; уласцівы твору.
Разбор
Падобны сэнс не гарантуе аднолькавага кіравання. Выпраўляючы прыметнік, праверце і залежнае слова.
04 / КАНСПЕКТ
Значэнне і варыянт кіравання
Не кожныя дзве формы пры адным слове ўзаемазамяняльныя. Даследаванне чаго — працэс вывучэння; даследаванне аб чым — навуковая праца. Здольны да чаго перадае схільнасць, здольны на што — гатоўнасць зрабіць.
Назіранне і прыклад
Даследаванне мовы патрабуе часу. Даследаванне аб мове выйшла асобнай кнігай.
Разбор
У першым сказе ідзе гаворка пра дзейнасць, у другім — пра яе вынік як выданне.
05 / КАНСПЕКТ
Марфалогія і словаўжыванне
Правярайце форму ў кантэксце, значэнне і спалучальнасць. Нельга пераносіць канчаткі з іншай мовы або «выпраўляць» нарматыўны варыянт толькі таму, што ён незнаёмы. Сумнеў патрабуе слоўніка.
Назіранне і прыклад
Тры новыя падручнікі; прачытаны тэкст; дзякаваць сябру.
Разбор
Гэтыя спалучэнні аб’ядноўваюць розныя праверкі: лік азначэння, напісанне дзеепрыметніка, кіраванне дзеяслова.
06 / КАНСПЕКТ
Сінтаксіс і выканаўца
Праверце ўзгадненне выказніка з дзейнікам, кіраванне пры аднародных членах і агульнага выканаўцу дзеепрыслоўя з асноўным дзеяннем. Не мяняйце таго, хто дзейнічае, дзеля фармальнай правільнасці.
Назіранне і прыклад
Прачытаўшы ліст, Ганна ўсміхнулася. Ганна любіць музыку і захапляецца ёю.
Разбор
У першым сказе адзін выканаўца; у другім у кожнага дзеяслова патрэбная залежная форма.
07 / КАНСПЕКТ
Пунктуацыйная праверка
Спачатку знайдзіце асновы і сувязі, затым звароты, звароткі, пабочныя і ўстаўныя канструкцыі. Праверце адкрыццё і закрыццё кожнай унутранай канструкцыі. Не стаўце знакі толькі па паўзах.
Назіранне і прыклад
Дом, каля якога мы спыніліся, пустуе.
Разбор
Другая коска закрывае даданую. Інтанацыйная паўза не заўсёды супадае з кожнай абавязковай коскай.
08 / КАНСПЕКТ
Дадатак: інтанаванне злучаных і залежных сказаў
У дадатку падручніка разглядаюцца інтанацыя і знакі. Пры пералічэнні голас звычайна павышаецца ў незаключных частках і паніжаецца ў апошняй. У складаназалежным сказе даданая ўнутры галоўнай можа інтанацыйна вылучацца, але не кожная коска патрабуе асобнай паўзы.
Назіранне і прыклад
Сонца зайшло, і вецер сціх. Увечары, калі ўсе сабраліся, пачалася размова.
Разбор
Пунктуацыю абгрунтоўваюць граматычнай будовай, а выразнае чытанне дапамагае перадаць сувязі. Даданая пасля першага слова або пры дзеепрыслоўі можа не мець выразнай пачатковай паўзы.
09 / КАНСПЕКТ
Дадатак: інтанаванне бяззлучнікавых сказаў
Пералічэнне, паясненне, прычына, вынік, умова і супрацьпастаўленне патрабуюць рознага інтанавання. Кропка з коскай падкрэслівае большую самастойнасць частак; двукроп’е папярэджвае пра тлумачэнне; працяжнік можа перадаваць рэзкі пераход або ўмову і вынік.
Назіранне і прыклад
Мы засталіся дома: пачаўся дождж. Пачаўся дождж — мы вярнуліся дадому.
Разбор
Прачытайце першы сказ з чаканнем тлумачэння, другі — з вылучэннем выніку. Паўза сама па сабе не называе знак: спачатку трэба зразумець адносіны.
10 / КАНСПЕКТ
Як карыстацца слоўнікавым артыкулам
У канцы прадстаўленага PDF ёсць тлумачальны слоўнік: ён дае націск, формы, значэнні і стылістычныя паметы. Выбірайце значэнне, якое адпавядае кантэксту, а не першае ў спісе. Адрознівайце тлумачэнне значэння ад этымалогіі.
Гэтыя тлумачэнні дапамагаюць разумець тэксты параграфаў. Памета можа абмяжоўваць сферу ўжывання слова.
11 / КАНСПЕКТ
Асабістая карта памылак
Пасля праверкі запішыце памылковы фрагмент, прычыну, правільны варыянт і свой новы прыклад. Паўтарайце правіла з умовай і выключэннем. У экзаменацыйнай трэніроўцы чытайце патрабаванні да формы адказу.
Назіранне і прыклад
Памылка: «дзякаваць сябра». Прычына: кіраванне. Норма: «дзякаваць сябру». Новы прыклад: «Дзякую вам за дапамогу».
Разбор
Такі запіс пераносіць выпраўленне ў новую сітуацыю; простае запамінанне нумара правільнага адказу гэтага не дае.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Гэтая асаблівасць уласцівая для твора.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Гэтая асаблівасць уласцівая твору.
Уласцівы патрабуе давальнага склону без для. Магчымы і іншы варыянт з тым жа асноўным сэнсам: «Гэтая асаблівасць характэрная для твора».
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.