Мова — найважнейшы сродак зносін

§ 1. Чалавек і мова. Камунікатыўная функцыя мовы

Даведаемся, чаму мова — найважнейшы сродак зносін паміж людзьмі і якую сілу мае слова.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Уявіце, што цэлы дзень нельга вымавіць ніводнага слова: ні спытаць дарогу, ні падзякаваць сябру, ні расказаць дома пра свой дзень. Адразу становіцца зразумела, як моцна наша жыццё залежыць ад мовы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чаму мова — найважнейшы сродак зносін паміж людзьмі?

01

Чалавек не можа існаваць без мовы

Мова — найважнейшы сродак зносін паміж людзьмі. З дапамогай мовы людзі пазнаюць навакольны свет, выказваюць свае думкі, пачуцці, перажыванні, дзеляцца вопытам працоўнай дзейнасці.

Няма ніводнага віду дзейнасці чалавека, дзе б не выкарыстоўвалася мова. Без мовы нельга ні авалодаць ведамі, ні нават думаць. Яна дазваляе нам чытаць і разумець кнігі, слухаць і засвойваць тое, што гавораць і пішуць, размаўляць і абменьвацца думкамі з сябрамі, бацькамі, настаўнікамі, знаёмымі і незнаёмымі.

Паглядзім, як гэта працуе

Невядомая дарога на канцы языка. Хто пытае, той не блудзіць.

Так народ вобразна выказаў думку, што мова — найважнейшы сродак зносін: дастаткова спытаць — і даведаешся дарогу.

02

Камунікатыўная функцыя мовы

Галоўная функцыя (прызначэнне) мовы — камунікатыўная: мова служыць людзям сродкам зносін, дапамагае перадаваць і атрымліваць думкі, звесткі, вопыт.

Слова камунікацыя азначае «зносіны, перадача інфармацыі». Калі вы пытаеце, адказваеце, тлумачыце, расказваеце, вы карыстаецеся мовай як сродкам зносін.

Паглядзім, як гэта працуе

— Падкажы, калі ласка, якое практыкаванне задалі дадому?
— Восьмае, на дзявятай старонцы.

Адзін чалавек пытае, другі адказвае — і патрэбныя звесткі перададзены. Мова выконвае камунікатыўную функцыю.

03

Сіла слова: функцыя ўздзеяння

Мова мае і функцыю ўздзеяння — гэта здольнасць слова выклікаць у слухача пэўныя эмоцыі.

Добрае, шчырае слова высока цэніцца ў народзе: яно ўздымае настрой, надае сілы, дапамагае жыць. Недарэмна кажуць: Добрае слова далёка чуваць. Ласкавае слова што дзень ясны. Але слова можа і балюча параніць: Рана загоіцца — злое слова ніколі. Сказаў, як цвік у сэрца ўбіў. Слова збліжае, злучае людзей, яно і раз’ядноўвае (паводле А. Каўруса).

Паглядзім, як гэта працуе

Ад слова вырастаюць крылы, / А ў сэрцы стукае любоў, / Ад слова прыбываюць сілы. / Дык не шкадуйце добрых слоў! (С. Грахоўскі)

Паэт паказвае, што слова ўздзейнічае на пачуцці: яно можа засмуціць і натхніць. Таму добрых слоў шкадаваць не трэба.

04

Мова жэстаў і мова слоў

Акрамя мовы слоў, людзі карыстаюцца і мовай жэстаў: паціснулі плячыма — выказалі сваё здзіўленне, паківалі галавой — пацвердзілі сваю згоду.

Ёсць жэсты міжнародныя, зразумелыя ўсім: паднятая рука — просьба звярнуць увагу, адказаць на пытанне. Існуюць прафесійныя жэсты дырыжораў, спартсменаў, радыстаў і тэлеграфістаў (азбука Морзэ), ваенных, будаўнікоў. Існуе нават самастойная жэставая мова, якой карыстаюцца глухія і людзі, што слаба чуюць.

Аднак прымяненне жэстаў абмежавана: іх нельга выкарыстоўваць, напрыклад, у цемнаце. А мова слоў служыць людзям у любых умовах і для перадачы любой, самай складанай думкі. Вось чаму мова слоў і стала асноўным сродкам зносін паміж людзьмі.

Паглядзім, як гэта працуе

На ўроку вучань падняў руку. Настаўніца ўбачыла гэта і сказала: «Калі ласка, Янка».

Жэст (паднятая рука) паведаміў, што вучань хоча адказаць. Але сам адказ Янка дасць ужо словамі.

Параўноўваем і заўважаем

Мова слоў і мова жэстаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаМова слоўАсобныя жэсты
Чым перадаецца думкагукамі, літарамі, словамі, сказамірухамі рук, галавы, плячэй, мімікай
Ці заўсёды можна выкарыстацьу любых умовах: і ў цемнаце, і па тэлефонетолькі калі суразмоўцу відаць
Якую думку можна перадацьлюбую, нават самую складануюпростую: згоду, здзіўленне, просьбу пра ўвагу
Прыклад«Я згодны з табой»паківаць галавой
05

Кнігі для сляпых

У 1829 годзе француз Луі Брайль, які страціў зрок у трохгадовым узросце, распрацаваў спецыяльны шрыфт для сляпых. У аснову шрыфту Брайля пакладзена камбінацыя з шасці кропак.

Кнігі для сляпых друкуюцца без фарбы на шчыльнай увільготненай паперы. Літарныя знакі атрымліваюцца выпуклымі, з высокім рэльефам, і лёгка прачытваюцца пальцамі рук. Таму шрыфт Брайля называюць рэльефна-кропкавым. Першай кнігай, надрукаванай па сістэме Брайля ў 1837 годзе, была «Гісторыя Францыі» (паводле І. Паўлава). З тых часоў гэты шрыфт выкарыстоўваецца ва ўсім свеце.

Гавары і пішы правільна: рэлье́ф; спа́дчына (на месцы дч вымаўляецца доўгі гук [ч]).

Паглядзім, як гэта працуе

Літара а — адна кропка ўверсе злева, літара б — дзве кропкі адна пад адной.

Кожная літара — свая камбінацыя выпуклых кропак у «клетцы» з шасці месцаў. Пальцы адчуваюць, дзе ёсць кропкі, — і чалавек чытае.

Прасочваем шлях

Як вызначыць, якую функцыю выконвае выказванне

  1. Чытаем выказванне і думаем, навошта яно сказана

    Ці хоча той, хто гаворыць, нешта паведаміць, спытаць, растлумачыць — або выклікаць пэўнае пачуццё?

    «Падкажы, калі ласка, дарогу да бібліятэкі»

  2. Шукаем звесткі, якія перадаюцца

    Калі выказванне дапамагае даведацца, спытаць, параіць, на першым месцы — камунікатыўная функцыя (зносіны).

    Пытанне пра дарогу дапамагае атрымаць патрэбныя звесткі.

  3. Шукаем словы, якія ўздзейнічаюць на пачуцці

    Калі выказванне ўздымае настрой, суцяшае або раніць, выразна праяўляецца функцыя ўздзеяння.

    «Ласкавае слова што дзень ясны» — гаворыцца пра тое, як слова радуе.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Мова слоў ці мова жэстаў?

Прачытай сітуацыю і вызнач, чым карыстаецца чалавек — словамі ці жэстамі. Апошнія карткі — пытанні з варыянтамі.

Думай як філолаг

Сіла слова

Паразважай над пытаннямі і пасля зверся з узорам.

Народ кажа: «Рана загоіцца — злое слова ніколі». Чаму слова можа быць мацнейшым за рану? Ці згодны ты з прыказкай?

Зверыць разважанне

Рана на целе загойваецца за некалькі дзён, а крыўднае слова застаецца ў памяці і ў сэрцы надоўга. Гэта праява функцыі ўздзеяння: слова выклікае моцныя пачуцці. Таму прыказка мае рацыю — перш чым сказаць, трэба падумаць, як твае словы ўспрыме іншы чалавек.

Сябар сцвярджае: «Жэстамі можна сказаць усё, мова слоў не патрэбна». Знайдзі памылку ў яго разважанні.

Зверыць разважанне

Асобнымі жэстамі можна перадаць толькі простае: згоду, здзіўленне, просьбу пра ўвагу. Іх нельга ўбачыць у цемнаце або па тэлефоне. А мова слоў служыць у любых умовах і перадае самую складаную думку, таму яна і стала асноўным сродкам зносін. (Самастойная жэставая мова глухіх — асобная складаная мова, а не набор побытавых жэстаў.)

Чаму шрыфт Брайля называюць рэльефна-кропкавым? Растлумач кожную частку слова.

Зверыць разважанне

«Кропкавы» — бо кожная літара складаецца з кропак (камбінацыя з шасці месцаў). «Рэльефны» — бо кропкі выпуклыя, з высокім рэльефам: кнігу друкуюць без фарбы на шчыльнай паперы, і знакі можна адчуць пальцамі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Мова — сродак зносін

    Мова — найважнейшы сродак зносін: з яе дапамогай людзі пазнаюць свет, выказваюць думкі і пачуцці, дзеляцца вопытам.

  2. Без мовы няма ведаў

    Няма ніводнага віду дзейнасці чалавека без мовы; без яе нельга ні авалодаць ведамі, ні нават думаць.

  3. Камунікатыўная функцыя

    Галоўная функцыя мовы — камунікатыўная: мова служыць для перадачы і атрымання думак і звестак.

  4. Функцыя ўздзеяння

    Слова выклікае ў слухача пачуцці: добрае слова ўздымае настрой, злое — раніць. Таму народ кажа: «Добрае слова не забываецца».

  5. Жэсты дапамагаюць, але не замяняюць

    Жэсты бываюць міжнародныя і прафесійныя, але іх прымяненне абмежавана; мова слоў служыць у любых умовах.

  6. Мова для ўсіх

    Шрыфт Брайля (1829 г.) — рэльефна-кропкавы: ён дазваляе людзям, якія пазбаўлены зроку, чытаць кнігі пальцамі.

Памятка: разбор па кроках

«Хто пытае, той не блудзіць» → навошта сказана? → каб даведацца дарогу → звесткі перадаюцца → камунікатыўная функцыя.

  1. Вызначы, навошта сказана выказванне. Ці хоча той, хто гаворыць, нешта паведаміць або спытаць — ці выклікаць пачуццё?
  2. Знайдзі, што перадаецца слухачу. Звесткі, парада, пытанне — гэта зносіны; радасць, крыўда, натхненне — уздзеянне слова.
  3. Назаві функцыю мовы. «Хто пытае, той не блудзіць» — камунікатыўная функцыя; «Добрае слова не забываецца» — функцыя ўздзеяння.

Цяпер растлумач: Чаму мова — найважнейшы сродак зносін паміж людзьмі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое мова паводле параграфа?
2. Як называецца функцыя мовы служыць сродкам зносін?
3. Што такое функцыя ўздзеяння?
4. Якая прыказка гаворыць пра тое, што слова можа балюча параніць?
5. Які жэст зразумелы ўсім і азначае просьбу звярнуць увагу?
6. Чаму прымяненне жэстаў абмежавана?
7. Хто распрацаваў шрыфт для сляпых у 1829 годзе?
8. Чаму шрыфт Брайля называюць рэльефна-кропкавым?
9. У якім слове на месцы пропуску пішацца літара э?
10. Які вывад робіць паэт С. Грахоўскі ў вершы пра слова?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑