Адрозніваем мову і маўленне, вусную і пісьмовую формы маўлення, чатыры віды маўленчай дзейнасці.
Раніцай ты слухаеш прагноз надвор’я, на ўроку адказваеш настаўніцы, на перапынку чытаеш паведамленне ў чаце класа, а дома пішаш дамашняе заданне. За адзін дзень ты некалькі разоў мяняеш спосаб, якім карыстаешся мовай.
Чым адрозніваюцца мова і маўленне і якія бываюць віды маўленчай дзейнасці?
Мова — гэта гукі, літары, словы, словазлучэнні, сказы. Маўленне — гэта выкарыстанне мовы ў зносінах з іншымі людзьмі.
Мову вы вывучаеце ў школе: вывучаеце моўныя сродкі — літары, словы, сказы. Мы выкарыстоўваем іх, калі нам трэба нешта сказаць або напісаць. Калі мы гаворым, то гэта ўжо маўленне.
Слова дзякуй у слоўніку. — «Дзякуй, мама, за смачны сняданак!»
Слова ў слоўніку — адзінка мовы. Калі мы звяртаемся з ім да чалавека, мова становіцца маўленнем.
Маўленне існуе ў вуснай і пісьмовай формах. Калі мы гаворым, то гэта вусная форма маўлення, калі пішам або чытаем — пісьмовая.
Для вуснага маўлення характэрны інтанацыя, тэмп (хуткі, павольны, нармальны), тон (спакойны, ціхі, вясёлы, ласкавы, бадзёры і г. д.), паўза, міміка, жэсты. У пісьмовым маўленні думку арганізуюць знакі прыпынку, абзац, чырвоны радок.
Каб выразна чытаць услых, сочаць за павышэннем і паніжэннем тону голасу, за кароткімі (/) і доўгімі (//) паўзамі, за інтанацыяй апавядальных, пытальных і клічных сказаў.
а) адказваеш на пытанне настаўніка на ўроку; б) запісваеш пад дыктоўку словы з вывучанымі арфаграмамі; в) спісваеш тэкст з падручніка, устаўляючы прапушчаныя літары.
У выпадку а) — вусная форма маўлення, у выпадках б) і в) — пісьмовая: вынік працы — запісаны тэкст.
| Прымета | Вусная форма | Пісьмовая форма |
|---|---|---|
| Што робім | гаворым і слухаем | пішам і чытаем |
| Віды маўленчай дзейнасці | гаварэнне, слуханне | пісьмо, чытанне |
| Сродкі выразнасці | інтанацыя, тэмп, тон, паўза, міміка, жэсты | знакі прыпынку, абзац, чырвоны радок |
| Прыклад | адказ на пытанне настаўніка на ўроку | запіс слоў пад дыктоўку |
Маўленчая дзейнасць — гэта асобы від чалавечай дзейнасці (разам з працоўнай, пазнавальнай, гульнявой і інш.), у час якой чалавек уступае ў маўленчыя зносіны з іншымі людзьмі.
Мы амаль увесь час то слухаем некага, то гаворым самі, то чытаем, то пішам — гэта значыць, мы пастаянна ўключаны ў працэс маўленчай дзейнасці.
Настаўніца тлумачыць тэму, вучань слухае; адзін хлопчык піша ў сшытку, другі чытае кнігу.
Гаворым ↔ слухаем, пішам, чытаем — усё гэта маўленчая дзейнасць.
Асноўныя віды маўленчай дзейнасці: чытанне — успрыманне пісьмовага тэксту; слуханне — успрыманне вуснага выказвання; гаварэнне — стварэнне вуснага выказвання; пісьмо — стварэнне пісьмовага тэксту.
| Від | Што робім | Форма маўлення |
|---|---|---|
| слуханне | успрымаем вуснае выказванне | вусная |
| гаварэнне | ствараем вуснае выказванне | вусная |
| чытанне | успрымаем пісьмовы тэкст | пісьмовая |
| пісьмо | ствараем пісьмовы тэкст | пісьмовая |
Калі трэба атрымаць гатовую інфармацыю, мы слухаем або чытаем; калі ствараем уласнае выказванне — гаворым або пішам.
Слухай многа, а гавары мала. Менш гавары — больш пачуеш. Што напісана пяром, не возьме і сякера.
Першыя дзве прыказкі — пра вуснае маўленне і слуханне: трэба ўмець слухаць. Трэцяя — пра пісьмовае маўленне: напісанае захоўваецца надоўга.
Атрымліваем гатовую інфармацыю — успрымаем; выказваем сваё — ствараем.
Слухаю казку па радыё — успрымаю.
Выказванне гучыць — вусная форма; яно запісана — пісьмовая.
Казка гучыць — вусная форма.
Успрыманне вуснага — слуханне, пісьмовага — чытанне; стварэнне вуснага — гаварэнне, пісьмовага — пісьмо.
Слухаю казку па радыё — слуханне.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Чытаю аб’яву на дзвярах бібліятэкі → успрымаю гатовую інфармацыю → тэкст пісьмовы → чытанне.
Задача 1. Ты захварэў і не быў у школе. Напішы аднакласніку кароткае паведамленне ў чат, каб даведацца дамашняе заданне. Потым адкажы: які від маўленчай дзейнасці выкарыстоўваеш ты, а які — сябар, калі прачытае паведамленне?
Прывітанне, Алесь! Я сёння хварэю і не быў на ўроках. Напішы, калі ласка, што задалі па беларускай мове і матэматыцы. Дзякуй!
Я пішу — гэта пісьмо (стварэнне пісьмовага тэксту). Алесь будзе чытаць — гэта чытанне (успрыманне пісьмовага тэксту).
Што праверыць: ёсць прывітанне, просьба і падзяка; правільна названы віды маўленчай дзейнасці.
Задача 2. Практ. 11. Малодшы брат чытае ўслых верш хутка-хутка, без паўз і аднолькавым голасам. Дай яму 3 парады, як прачытаць верш выразна.
1. Не спяшайся: выберы спакойны, нармальны тэмп.
2. Рабі кароткія паўзы паміж часткамі сказа і доўгія — у канцы сказа.
3. Сачы за інтанацыяй: у пытальных сказах павышай голас, у клічных гавары эмацыянальна, а ў канцы апавядальных — паніжай тон.
Што праверыць: парады датычацца сродкаў вуснага маўлення — тэмпу, паўз, тону, інтанацыі.
Задача 3. Практ. 14. Запішы адну прыказку пра тое, што трэба ўмець слухаць, і растлумач у 2–3 сказах, як ты яе разумееш.
Слухай многа, а гавары мала.
Перш чым выказвацца, варта ўважліва выслухаць іншых: так даведаешся больш і не скажаш лішняга. Той, хто ўмее слухаць, — добры суразмоўнік.
Што праверыць: прыказка запісана без памылак (гавары, мала), тлумачэнне звязана з тэмай слухання.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Прачытай сітуацыю і выберы від маўленчай дзейнасці: слуханне, чытанне, гаварэнне або пісьмо.
Паразважай над пытаннямі і пасля зверся з узорам.
Калі вы пішаце дыктоўку, вы працуеце з пісьмовай формай маўлення. Але ж вы і слухаеце настаўніка! Якія віды маўленчай дзейнасці спалучаюцца падчас дыктоўкі?
Падчас дыктоўкі спалучаюцца слуханне (успрымаем вуснае выказванне настаўніка) і пісьмо (ствараем пісьмовы тэкст). А калі потым правяраем напісанае — дадаецца і чытанне. Віды маўленчай дзейнасці часта працуюць разам.
Як вы разумееце прыказку «Слова — вецер, а пісьмо — грунт»? Чым пісьмовае маўленне адрозніваецца ад вуснага?
Сказанае слова, як вецер, хутка знікае і забываецца, а напісанае трывала захоўваецца, як грунт пад нагамі. Пра тое ж і прыказка «Што напісана пяром, не возьме і сякера». Пісьмовы тэкст можна перачытаць, праверыць, перадаць іншым праз многа гадоў.
Чаму па тэлефоне цяжэй растлумачыць сябру дарогу, чым пры сустрэчы? Якія сродкі вуснага маўлення знікаюць?
Па тэлефоне суразмоўца не бачыць нашых жэстаў і мімікі: не пакажаш рукой, куды павярнуць. Застаюцца толькі інтанацыя, тэмп, тон і паўзы. Таму трэба гаварыць асабліва дакладна і падрабязна, называючы арыенціры.
Мова — гэта гукі, літары, словы, словазлучэнні, сказы — моўныя сродкі, якія мы вывучаем.
Маўленне — гэта выкарыстанне мовы ў зносінах з іншымі людзьмі.
Калі мы гаворым — вусная форма маўлення, калі пішам або чытаем — пісьмовая.
Вуснае маўленне робяць выразным інтанацыя, тэмп, тон, паўзы, міміка, жэсты; пісьмовае — знакі прыпынку, абзац, чырвоны радок.
Маўленчая дзейнасць — асобы від дзейнасці, у час якой чалавек уступае ў маўленчыя зносіны з іншымі людзьмі.
Слуханне і чытанне — успрыманне, гаварэнне і пісьмо — стварэнне выказвання; слуханне і гаварэнне — вусныя, чытанне і пісьмо — пісьмовыя.
Пішу віншаванне сябру → ствараю сваё выказванне → яно запісана → пісьмовая форма → від маўленчай дзейнасці — пісьмо.
Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца мова і маўленне і якія бываюць віды маўленчай дзейнасці?
Загрузка прагрэсу…