Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год. Тэкст, тыпы маўлення. Асноўныя вывучаныя арфаграфічныя і пунктуацыйныя правілы

Тэкст — гэта выказванне, у якім сказы звязаны па сэнсе і граматычна. Сказы ў тэксце аб’яднаны тэмай (тое, пра што гаворыцца ў тэксце) і асноўнай думкай (тое галоўнае, што выказаў аўтар).

Прыметы тэксту — тэматычнае адзінства (усе сказы і часткі раскрываюць тэму і асноўную думку) і паслядоўнасць развіцця думкі (кожны новы сказ дапаўняе і працягвае змест). Тэму або асноўную думку можа перадаваць загаловак.

Тэксты бываюць трох тыпаў маўлення: апавяданне — расказваецца пра дзеянні і падзеі, што ідуць адно за адным (Што адбываецца?); апісанне — апісваюцца прыметы і ўласцівасці прадмета (Які прадмет?); разважанне — тлумачыцца, даказваецца штосьці, гаворыцца пра прычыны падзей і з’яў (Чаму?).

Аканне: літары о, э пішуцца пад націскам; не пад націскам замест о, э пішацца а: во́ды — вада́. Яканне: е, ё пішуцца пад націскам; у першым складзе перад націскам замест е, ё пішацца я: ве́цер — вятры́; у іншых ненаціскных складах е захоўваецца: беларускі, ве́села.

У запазычаных словах правапіс галосных правяраем па слоўніку: у некаторых з іх не пад націскам пішацца э (Цэнтральны, рэспубліка), а ў першым складзе перад націскам часта захоўваецца е (элемент).

Дз і ц пішуцца перад е, ё, ю, я, і, мяккім знакам і мяккім [в’]: адзін, садзе, хуценька, цвёрды. Літара ў пішацца пасля галоснай на месцы нескладовага гука [ў]: паставіла ў буфет, бацькоўскі; у — у іншамоўных словах на -ум, -ус, на канцы іншамоўных слоў не пад націскам, пасля знакаў прыпынку і ў пачатку ўласных назваў: акварыум, шоу, да Ульяны.

Мяккі знак пішацца пасля мяккіх з, с, ц, дз, л, н: восьмы, некалькі; не пішацца пасля зацвярдзелых і губных зычных і паміж падоўжанымі. Апостраф пішацца пасля цвёрдых зычных перад е, ё, ю, я, і: сям’я, аб’ява. Падоўжаныя мяккія [л’], [н’], [з’], [с’], [дз’], [ц’] і [ж], [ш], [ч] паміж галоснымі перадаюцца дзвюма літарамі: жыццё, пачуцці, уражанняў; у запазычаных словах падаўжэння няма: праграма, клас. Звонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі аглушаюцца, таму правяраем іх: лыжка — лыжачка.

Калі дзейнік і выказнік выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне, паміж імі ставіцца працяжнік: Мая Беларусь — зялёны лісток на карце свету. Коска ставіцца паміж аднароднымі членамі, звязанымі без злучнікаў, злучнікамі а, але, ды (у значэнні але) і паўторным злучнікам і; не ставіцца паміж двума аднароднымі членамі з адзіночным і, ды (у значэнні і).

Зваротак выдзяляецца коскамі. Часткі складанага сказа раздзяляюцца коскай. Перад пералікам пасля абагульняльнага слова ставіцца двукроп’е: непаўторныя краявіды: лясы, пералескі…

Каб тэкст быў дакладным і выразным, выбіраем слова з улікам яго лексічнага значэння: ужываем словы ў прамым і пераносным значэнні, сінонімы — каб пазбегнуць паўтораў, фразеалагізмы — каб зрабіць маўленне вобразным.

У вершах дзеянні чалавека часта прыпісваюцца з’явам прыроды — так словы набываюць пераноснае значэнне: месяц зазірае ў хаты, радуюцца зоркі. Акалічнасці месца, часу, спосабу дзеяння пашыраюць сказ і робяць тэкст больш дакладным.