Лексіка. Фразеалогія

Паўтарэнне. Лексіка і фразеалогія

Паўтараем раздзел «Лексіка. Фразеалогія»: лексічнае значэнне слова, прамое і пераноснае значэнне, сінонімы, антонімы, амонімы, словы паводле ўжывання і паходжання, фразеалагізмы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паспрабуй адгадаць слова: «зорка, якая хутка падае і знікае». А цяпер — «рознакаляровая паласа на небе, якая звычайна з’яўляецца пасля дажджу». Знічка і вясёлка! Ты пазнаў словы па іх лексічным значэнні. Сёння правяраем, як добра мы ведаем слоўнікавы склад роднай мовы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што мы ведаем пра лексічнае значэнне слова, сувязі паміж словамі і фразеалагізмы і як гэтыя веды дапамагаюць выбраць дакладнае слова?

01

Лексіка і лексічнае значэнне слова

Усе словы мовы — гэта яе слоўнікавы склад, ці лексіка (з грэчаскай мовы лексіс — слова). Лексічнае значэнне — сэнс слова: мара — тое, што створана ўяўленнем, фантазіяй.

Словы, якія маюць адно лексічнае значэнне, называюцца адназначнымі: водар — прыемны пах, духмянасць. Словы, якія маюць некалькі лексічных значэнняў, называюцца мнагазначнымі: крыніца — 1) натуральны выхад падземных вод на паверхню зямлі; 2) тое, што дае пачатак чаму-небудзь; 3) пісьмовыя помнікі, дакументы.

Паглядзім, як гэта працуе

Змест — гэта тое, што складае сутнасць чаго-небудзь. Даведнік — кніга, з якой можна даведацца пра нешта.

Каб растлумачыць лексічнае значэнне, называем істотныя прыметы прадмета, а не проста паўтараем слова. Так пабудаваны артыкулы тлумачальнага слоўніка.

02

Прамое і пераноснае значэнне

Прамое значэнне — гэта асноўнае лексічнае значэнне слова: возера — вялікі прыродны вадаём. Пераноснае значэнне — лексічнае значэнне слова, якое ўзнікла на аснове падабенства паміж прадметамі, прыметамі, дзеяннямі.

У тлумачальным слоўніку пераноснае значэнне пазначаецца паметай перан.: кропля — 1) маленькая круглая часцінка (кропля расы); 2) перан. нязначная колькасць чаго-небудзь (кропля цукру).

Паглядзім, як гэта працуе

Залаты пярсцёнак — залатыя рукі. Дровы гараць — зямля гарыць у майскай квецені.

У першых спалучэннях словы залаты, гарыць ужыты ў прамым значэнні, у другіх — у пераносным: залатыя рукі — умелыя, зямля «гарыць» яркімі кветкамі, як агнём.

03

Сінонімы, антонімы, амонімы

Сінонімы — словы адной часціны мовы, якія называюць адзін і той жа прадмет, з’яву, дзеянне ці прымету, але па-рознаму вымаўляюцца і пішуцца: гаворка, гутарка, размова. Антонімы — словы адной і той жа часціны мовы з супрацьлеглым значэннем: радасць — сум, чысты — брудны. Амонімы — словы адной і той жа часціны мовы, аднолькавыя па гучанні і напісанні, але розныя па значэнні.

Сінонімы адрозніваюцца адценнямі значэнняў (голасна, гучна, аглушальна), дапамагаюць пазбягаць паўтораў і звязваюць сказы ў тэксце. Сінанімічнымі могуць быць і ўстойлівыя спалучэнні: блізка — рукой падаць. Значэнні амонімаў не маюць нічога агульнага, таму ў слоўніку яны падаюцца асобнымі артыкуламі: бор1 — хімічны элемент, бор2 — стары сасновы лес. Гэтым амонімы адрозніваюцца ад мнагазначнага слова, значэнні якога падобныя паміж сабой.

Паглядзім, як гэта працуе

Для каго — будзень, для каго — свята. Высокая нота — дыпламатычная нота.

Будзень — свята — антонімы (назоўнікі з супрацьлеглым значэннем). Нота (музычны гук) і нота (пісьмовы зварот адной дзяржавы да другой) — амонімы-назоўнікі.

Параўноўваем і заўважаем

Як звязаны словы паміж сабой

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
З’яваШто агульнае і што рознаеПрыклад з падручніка
Мнагазначнае словаадно слова, некалькі падобных паміж сабой значэнняўкрыніца: выхад падземных вод; тое, што дае пачатак
Сінонімырозныя словы, блізкае значэнне, розныя адценнігаворка — гутарка — размова
Антонімысловы адной часціны мовы з супрацьлеглым значэннембудзень — свята, разлука — сустрэча
Амонімыаднолькава гучаць і пішуцца, значэнні нічым не звязаныбаксёр (парода сабакі) — баксёр (спартсмен)
Фразеалагізмнекалькі слоў, адно цэласнае значэннеяк курыца лапай — неразборліва
04

Словы паводле ўжывання і паходжання

Лексіка беларускай мовы паводле ўжывання падзяляецца на словы агульнаўжывальныя (дарога, вясёлы, ісці, пяць) і словы абмежаванага ўжытку: дыялектныя (шума — смецце), прафесійныя (дымар — у мове пчаляроў), тэрміны (суфікс, трохвугольнік).

Устарэлыя словы выйшлі з актыўнага ўжытку і становяцца малавядомымі: аршын, лапці, лемантар. Неалагізмы — словы, якія ўзніклі як назвы новых прадметаў ці з’яў і маюць адценне навізны: блогер, сайт. Запазычаныя словы прыйшлі ў беларускую мову з іншых моў: ракета (з нямецкай), цукаты (з польскай), рэспубліка (з лацінскай), паліто (з французскай).

Паглядзім, як гэта працуе

Куплены акварыум трэба памыць растворам марганцоўкі… Яшчэ лепш прамыты пясок пракіпяціць — знішчацца ўсе заразныя мікробы.

Запазычаныя словы акварыум, мікробы выдае незвычайнае гучанне і будова: напрыклад, канчатак -ум, які не ўласцівы беларускім словам. Іх правапіс правяраем па слоўніку.

05

Фразеалагізмы

Фразеалагізм — гэта непадзельнае, устойлівае спалучэнне слоў, якое мае адзінае, цэласнае значэнне. У сказе фразеалагізм з’яўляецца адным членам сказа, ажыўляе маўленне, надае яму вобразнасць, выразнасць.

Ужываем фразеалагізмы дарэчна, улічваючы сітуацыю маўлення: вісець на валаску — быць у небяспецы; вешаць локшыну на вушы — падманваць; як курыца лапай — неразборліва, неахайна (пісаць); як снег на галаву — нечакана.

Паглядзім, як гэта працуе

Госці з’явіліся як снег на галаву. Мякка сцеле, ды мулка спаць.

У першым сказе фразеалагізм як снег на галаву (нечакана) — адзін член сказа, акалічнасць. Прыказка папярэджвае: ласкавыя словы могуць хаваць непрыемныя ўчынкі.

Прасочваем шлях

Як растлумачыць слова ў тэксце

  1. Вызначаем лексічнае значэнне

    Называем істотныя прыметы, правяраем па тлумачальным слоўніку.

    плынь — рух вады ў рэках

  2. Высвятляем, прамое ці пераноснае

    Шукаем падабенства, на аснове якога ўзнік перанос.

    дровы гараць (прамое) — зямля гарыць (пераноснае)

  3. Падбіраем сінонім або антонім

    Сінонім дапамагае пазбегнуць паўтору, антонім — паказаць супрацьлегласць.

    гаворка — гутарка; разлука — сустрэча

  4. Правяраем, ці не фразеалагізм

    Калі сэнс цэласны і словы не замяняюцца — гэта фразеалагізм.

    вісець на валаску — быць у небяспецы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сінонімы, антонімы ці амонімы?

Прачытай пару слоў і вызнач, як яны звязаны паміж сабой.

Думай як філолаг

Слова і яго сувязі

Паразважай, а потым зверся з узорам.

Каса (з якой косяць траву) і каса (заплеценыя валасы) — гэта амонімы ці адно мнагазначнае слова? А крыніца (вада з-пад зямлі) і крыніца (пачатак чаго-небудзь)?

Зверыць разважанне

Каса — амонімы: значэнні нічым не звязаны, у слоўніку гэта розныя артыкулы. Крыніца — адно мнагазначнае слова: значэнні падобныя (і там, і там нешта бярэ пачатак), таму яны падаюцца ў адным артыкуле пад нумарамі.

Чаму антонімамі могуць быць толькі словы адной часціны мовы? Ці антонімы «радасць» і «сумны»?

Зверыць разважанне

Антонімы характарызуюць прадметы, прыметы, з’явы, дзеянні па адной асаблівасці, але з супрацьлеглых бакоў. Таму параўноўваць можна толькі аднолькавае: прадмет з прадметам, прымету з прыметай. Радасць — назоўнік, сумны — прыметнік, яны не антонімы. Правільна: радасць — сум, радасны — сумны.

Па якіх прыметах у тэксце пра акварыум можна пазнаць запазычаныя словы?

Зверыць разважанне

Запазычаныя словы выдае незвычайнае для беларускай мовы гучанне і будова: канчатак -ум (акварыум), спалучэнні гукаў, пачатак з а або э. Многія з іх называюць навуковыя паняцці (мікробы). Канчаткова паходжанне слова правяраем па слоўніку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Лексіка

    Лексіка — слоўнікавы склад мовы; кожнае слова мае лексічнае значэнне, а мнагазначнае — некалькі.

  2. Прамое і пераноснае

    Прамое значэнне — асноўнае; пераноснае ўзнікае на аснове падабенства: кропля расы — кропля цукру.

  3. Сінонімы і антонімы

    Сінонімы блізкія па значэнні (гаворка, гутарка, размова), антонімы — супрацьлеглыя (будзень — свята).

  4. Амонімы

    Амонімы аднолькава гучаць і пішуцца, але іх значэнні нічым не звязаны: тэрмін (слова) — тэрмін (час).

  5. Склад лексікі

    Побач з агульнаўжывальнымі ёсць дыялектныя, прафесійныя словы, тэрміны, устарэлыя словы, неалагізмы і запазычаныя словы.

  6. Фразеалагізмы

    Фразеалагізм — устойлівае спалучэнне з цэласным значэннем; ён робіць маўленне вобразным, але патрабуе дарэчнасці.

Памятка: разбор па кроках

Высокая нота — дыпламатычная нота → гучаць і пішуцца аднолькава → значэнні нічым не звязаны → амонімы, часціна мовы — назоўнік.

  1. Вызначы лексічнае значэнне слова. Нота — пісьмовы зварот адной дзяржавы да другой (у спалучэнні «дыпламатычная нота»).
  2. Параўнай з іншым словам. Нота — музычны гук: гучыць і пішацца гэтак жа, а значэнне зусім іншае.
  3. Зрабі вывад і правер па слоўніку. Значэнні нічым не звязаны — гэта амонімы; у слоўніку яны падаюцца асобнымі артыкуламі.

Цяпер растлумач: Што мы ведаем пра лексічнае значэнне слова, сувязі паміж словамі і фразеалагізмы і як гэтыя веды дапамагаюць выбраць дакладнае слова?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое лексіка?
2. Якое значэнне называецца пераносным?
3. У якім спалучэнні слова ўжыта ў пераносным значэнні?
4. Якая пара — сінонімы?
5. Якое слова — антонім да слова «засуха»?
6. Чым амонімы адрозніваюцца ад мнагазначнага слова?
7. Якой часцінай мовы з’яўляюцца амонімы ў спалучэннях «паўночны вецер — паўночны час»?
8. Якое слова — запазычанае?
9. Што значыць фразеалагізм «вісець на валаску»?
10. Як пішуць «як курыца лапай»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑