Беларуская мова — нацыянальная мова беларускага народа

§ 1. Беларуская мова як адлюстраванне нацыянальнага бачання свету. Літаратурная мова і народныя гаворкі

Даведаемся, з якіх разнавіднасцей складаецца беларуская нацыянальная мова, чым літаратурная мова адрозніваецца ад народных гаворак і як у мове адлюстроўваецца нацыянальнае бачанне свету.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бабуля ў вёсцы кажа: «Ціпе́р усё ёсь», а дыктар па радыё — «Цяпер усё ёсць». Абодва гавораць па-беларуску. Чаму ж словы гучаць па-рознаму і якую форму трэба ўжыць у школьным сачыненні?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія разнавіднасці мае беларуская нацыянальная мова і як у ёй адлюстроўваецца бачанне свету народа?

01

Нацыянальная мова і яе формы

Беларуская мова — гэта нацыянальная мова беларускага народа. Нацыянальная мова — мова, якая з’яўляецца сродкам пісьмовых і вусных зносін нацыі.

Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: літаратурнай і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы існавання.

Паглядзім, як гэта працуе

Нацыянальная мова = літаратурная мова + дыялектная мова.

Так паказвае схема падручніка: і літаратурная мова, і народныя гаворкі ўваходзяць у беларускую нацыянальную мову. Гаворка — не «сапсаваная» мова, а яе мясцовая разнавіднасць.

02

Літаратурная мова

Беларуская літаратурная мова — унармаваная, агульнапрынятая і абавязковая для ўсіх членаў грамадства. Яна існуе ў вуснай і пісьмовай разнавіднасцях, мае разгалінаваную сістэму стыляў.

Гэта мова школы, друку, радыё, тэлебачання, мастацкай літаратуры, гуманітарнай навукі. Беларуская літаратурная мова абслугоўвае розныя сферы дзейнасці беларускага народа паралельна з рускай: паводле Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь (арт. 17) дзяржаўнымі мовамі ў нашай краіне з’яўляюцца беларуская і руская.

Паглядзім, як гэта працуе

Падручнік, навіны па тэлебачанні, выступленне вучня на школьнай канферэнцыі.

Тут патрэбна літаратурная мова: яна аднолькавая для ўсёй краіны і падпарадкоўваецца нормам — правілам вымаўлення, напісання і ўжывання слоў. Вуснае выступленне таксама бывае літаратурным.

03

Народныя гаворкі

Мясцовыя (народныя) гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны: яны існуюць толькі ў вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў.

Дыялектныя словы і формы характэрныя толькі для пэўных мясцовасцей і не з’яўляюцца нормай літаратурнай мовы. Таму ў пісьмовай працы, у адказе на ўроку, у аб’яве карыстаемся іх літаратурнымі адпаведнікамі.

Паглядзім, як гэта працуе

«Ціпе́р жысь намно́га лу́ччы, чым была́ ра́ньшы. Січа́с усё ёсь: і ра́дзівы, і лісапе́ты, і мытацы́клы…» (з кнігі «Беларуская дыялекталогія»)

Гэта запіс народнай гаворкі. На літаратурнай мове: «Цяпер жыццё намнога лепшае, чым было раней. Цяпер усё ёсць: і радыё, і веласіпеды, і матацыклы…»

Параўноўваем і заўважаем

Літаратурная мова і дыялектная мова

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаЛітаратурная моваДыялектная мова
Тэрыторыяхарактэрна для ўсёй тэрыторыі краіныхарактэрна для пэўных мясцовасцей
Нормымае нормы — агульнапрынятыя і абавязковыя для ўсіхагульнапрынятых літаратурных норм не мае
Формавусная і пісьмоваятолькі вусная
Дзе ўжываеццашкола, друк, радыё, тэлебачанне, літаратура, навуказносіны пераважна сельскіх жыхароў
Прыкладцяпер, ёсць, веласіпедыціпе́р, ёсь, лісапе́ты
04

Мова і бачанне свету

Беларуская мова — найважнейшы элемент культурнай спадчыны беларусаў. Нацыянальна-культурная адметнасць народа найперш выяўляецца ў лексічным складзе мовы: кожны народ вылучае і замацоўвае ў назвах найбольш важныя для яго аб’екты навакольнага асяроддзя, свет рэчаў і свае ўяўленні пра іх.

У мове беларусаў каля дваццаці назваў балота: балота, багна, дрыгва, твань, бездань, дрыгвянік, алёс, імшара, імшарына. У арабскай мове каля 5000 назваў вярблюда, а ў беларускай — толькі адно адпаведнае слова.

За многімі словамі замацоўваецца вобразна-сімвалічнае значэнне, якое абумоўлена бытам, звычаямі, культурай народа. У кітайцаў белы колер можа быць сімвалам жалобы, смутку, а ў беларусаў гэту функцыю выконвае чорны колер. Васілёк — сімвал Беларусі. Для Расіі сімвал Радзімы — бяроза, а для нарвежцаў бяроза — сімвал вынослівасці.

Паглядзім, як гэта працуе

Студэнт смаргонскай акадэміі.

Гісторыя народа адлюстравалася і ва ўстойлівых выразах. У Смаргоні калісьці навучалі мядзведзяў, і «студэнтам смаргонскай акадэміі» жартоўна называюць чалавека, якому не хапае выхавання.

05

Прыказкі розных народаў

Нацыянальнае бачанне свету добра відаць у прыказках: адну і тую ж думку розныя народы выказваюць праз свае, блізкія ім вобразы.

Руская прыказкаБеларуская прыказка
Соловья баснями не кормят.З гутаркі хлеба не наясі.
Шила в мешке не утаишь.Лес чуе, а поле бачыць.
Моя хата с краю — ничего не знаю.Не маё гарыць — не мне тушыць.
Солдат спит — служба идёт.Кухар спіць, а суп кіпіць.
Паглядзім, як гэта працуе

З гутаркі хлеба не наясі.

Сэнс той самы, што ў рускай прыказцы: адны словы не накормяць, патрэбна справа. Але вобраз узяты з беларускага побыту — хлеб, а не салавей з байкамі.

Прасочваем шлях

Як адрозніць гаворку ад літаратурнай мовы

  1. Звяртаем увагу на форму

    Гаворка існуе толькі вусна; калі яе запісваюць, перадаюць вымаўленне і ставяць націск.

    Ціпе́р жысь намно́га лу́ччы…

  2. Шукаем словы, якіх няма ў літаратурнай мове

    Дыялектныя словы і формы ўласцівыя толькі пэўнай мясцовасці.

    січа́с, ёсь, лісапе́ты, мытацы́клы

  3. Падбіраем літаратурны адпаведнік

    Літаратурнае слова правяраем па слоўніку і ўжываем у пісьмовай працы.

    січас → цяпер, ёсь → ёсць, лісапеты → веласіпеды

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Гаворка ці літаратурная мова?

Размяркуй словы: якое належыць літаратурнай мове, а якое — народнай гаворцы (з тэксту практ. 3).

Думай як філолаг

Мова і народ

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У табліцы падручніка сказана, што дыялектная мова «норм не мае». Ці значыць гэта, што ў гаворцы кожны гаворыць як хоча?

Зверыць разважанне

Не. У гаворцы ёсць свае ўстойлівыя асаблівасці: усе жыхары вёскі аднолькава кажуць «ціпер», «ёсь», «мыладзёш». Але гэтыя асаблівасці не замацаваны ў правілах і слоўніках, не абавязковыя для ўсіх і розныя ў розных мясцовасцях. У падручніку гаворка ідзе пра літаратурныя нормы — агульнапрынятыя і абавязковыя для ўсіх.

Чаму ў беларускай мове каля дваццаці назваў балота, а назва вярблюда адна? А ў арабскай мове — наадварот?

Зверыць разважанне

Мова называе тое, што важна ў жыцці народа. На Беларусі шмат балот, і людзям трэба было іх адрозніваць: па імшары можна прайсці, а ў дрыгве ці багне — небяспечна. Арабы жывуць у пустыні, для іх вярблюд — галоўная жывёла, таму і назваў многа. Так у лексіцы адлюстроўваецца нацыянальнае бачанне свету.

Рускую прыказку «Солдат спит — служба идёт» па-беларуску перадаюць так: «Кухар спіць, а суп кіпіць». Чаму яе не перакладаюць слова ў слова?

Зверыць разважанне

Прыказка — вобразны выраз, і кожны народ бярэ вобразы са свайго жыцця. Сэнс аднолькавы — справа ідзе сама сабою, — але беларуская прыказка ўзяла вобраз з хатняга побыту. Таму прыказкі не перакладаюць па словах, а падбіраюць адпаведнік з такім жа сэнсам.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Нацыянальная мова

    Беларуская мова — нацыянальная мова беларускага народа, сродак пісьмовых і вусных зносін нацыі.

  2. Дзве разнавіднасці

    Нацыянальная мова = літаратурная мова + дыялектная мова (народныя гаворкі).

  3. Літаратурная мова

    Унармаваная, агульнапрынятая, абавязковая для ўсіх; існуе вусна і пісьмова, мае сістэму стыляў.

  4. Народныя гаворкі

    Існуюць толькі вусна, характэрныя для пэўных мясцовасцей; у пісьмовай працы замяняем іх літаратурнымі словамі.

  5. Мова захоўвае вопыт

    Нацыянальная адметнасць народа відаць у лексіцы: каля дваццаці назваў балота, васілёк — сімвал Беларусі.

  6. Свае вобразы

    Адну думку народы выказваюць па-свойму: Соловья баснями не кормят — З гутаркі хлеба не наясі.

Памятка: разбор па кроках

Лісапе́ты → слова ўжываецца толькі вусна ў пэўнай мясцовасці → дыялектнае → літаратурны адпаведнік веласіпеды.

  1. Вызначаем форму і сферу ўжывання. Літаратурная мова існуе вусна і пісьмова па ўсёй краіне; гаворка — толькі вусна ў пэўнай мясцовасці.
  2. Шукаем дыялектныя словы і формы. Ціпер, січас, ёсь, лісапеты — так гавораць толькі ў пэўнай мясцовасці.
  3. Падбіраем літаратурны адпаведнік. Цяпер, зараз, ёсць, веласіпеды — правяраем па слоўніку і ўжываем у пісьмовай працы.

Цяпер растлумач: Якія разнавіднасці мае беларуская нацыянальная мова і як у ёй адлюстроўваецца бачанне свету народа?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое нацыянальная мова?
2. З якіх разнавіднасцей складаецца беларуская нацыянальная мова?
3. Якая прымета адносіцца да літаратурнай мовы?
4. Дзе найхутчэй можна пачуць народную гаворку?
5. Якое слова дыялектнае?
6. Які літаратурны адпаведнік дыялектнага слова «ёсь»?
7. Які колер у беларусаў з’яўляецца сімвалам жалобы, смутку?
8. Назва якой кветкі з’яўляецца сімвалам Беларусі?
9. Якая беларуская прыказка адпавядае рускай «Шила в мешке не утаишь»?
10. У чым найперш выяўляецца нацыянальна-культурная адметнасць народа?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑