Тэкст

§ 2. Тэкст і яго асноўныя прыметы. Падтэмы тэксту. Ключавыя (апорныя) словы і сказы ў тэксце

Успомнім, што такое тэкст, яго тэма і асноўная думка, разгледзім пяць асноўных прымет тэксту, спосабы сувязі сказаў, падтэмы і апорныя (ключавыя) словы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Не чытаючы апавядання, паглядзі толькі на выдзеленыя словы: «кацяня… пустая сабачая будка… Тузік накінуўся… бабуля забрала ў хату… пасябравалі». Ужо зразумела, пра што гісторыя? Так працуюць апорныя словы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах пазнаецца тэкст і як падтэмы і апорныя словы дапамагаюць зразумець яго змест?

01

Тэкст, тэма і асноўная думка

Тэкст — гэта выказванне, у якім сказы звязаны па сэнсе і граматычна. Сказы ў тэксце аб’яднаны тэмай і асноўнай думкай.

Тэма — гэта тое, пра што гаворыцца ў тэксце. Асноўная думка — гэта тое галоўнае, што выказаў аўтар у тэксце; яна перадае адносіны аўтара да напісанага, яго ацэнку падзей ці з’яў. Да тэксту можна падабраць загаловак: у ім могуць быць выказаны як тэма тэксту, так і яго асноўная думка.

Паглядзім, як гэта працуе

«Дары лесу» — «Шчодрыя дары лесу». «Родная зямля» — «Любіць і шанаваць родную зямлю».

Загалоўкі «Дары лесу», «Родная зямля» толькі называюць, пра што тэкст, — гэта тэма. «Шчодрыя дары лесу», «Любіць і шанаваць родную зямлю» ўжо ацэньваюць ці заклікаюць — так выказана асноўная думка.

02

Асноўныя прыметы тэксту

Асноўныя прыметы тэксту — тэматычнае адзінства, паслядоўнасць, звязнасць, разгорнутасць, завершанасць.

ПрыметаХарактарыстыка
Тэматычнае адзінстваУсе сказы і часткі тэксту раскрываюць яго тэму і асноўную думку.
ПаслядоўнасцьДумка развіваецца паслядоўна: кожны новы сказ дапаўняе і працягвае змест, дае новую інфармацыю.
ЗвязнасцьСказы звязаны паміж сабой паслядоўным ці паралельным спосабам сувязі.
РазгорнутасцьУ тэксце некалькі падтэм, з дапамогай якіх раскрываецца (разгортваецца) тэма.
ЗавершанасцьТэкст завершаны, калі ў ім цалкам раскрыта тэма (з пазіцыі аўтара).
Паглядзім, як гэта працуе

Увосень на пустцы побач са школай дзеці пасадзілі каштаны. Саджанцы былі маладыя і тонкія, таму ўсю зіму дзеці перажывалі, ці не змерзнуць яны, ці прымуцца. І вясной на ўсіх шасці дрэўцах з’явіліся вялікія, радасна-зялёныя лісточкі. Каштаны прыняліся. Былая пустка стала вельмі ўтульным і вясёлым месцам (Паводле Г. Пшонік).

Усе сказы пра каштаны (тэматычнае адзінства), падзеі ідуць па парадку (паслядоўнасць), сказы звязаны словамі саджанцы, яны, каштаны (звязнасць), а апошні сказ падводзіць вынік (завершанасць). Пустка — пустое, незабудаванае месца; слова ўтворана ад пусты.

03

Спосабы сувязі сказаў

Сказы ў тэксце звязваюцца паслядоўным або паралельным спосабам. Пры паслядоўным спосабе кожны наступны сказ звязаны з папярэднім, раскрывае і дапаўняе яго. Пры паралельным спосабе ўсе сказы раскрываюць і дапаўняюць змест першага сказа.

  • Паслядоўная сувязь: 1 → 2 → 3 → 4.
  • Паралельная сувязь: 1 → 2, 3, 4, 5.
Паглядзім, як гэта працуе

Тут з’явіўся Тузік. Ён адразу накінуўся на няпрошанага госця. — Родная зямля прыгожая ў кожную пару года. Зімой… Вясной… Летам… Восенню…

У першым прыкладзе другі сказ падхоплівае першы: Тузік → ён. Гэта паслядоўная сувязь. У другім усе сказы пра поры года раскрываюць адну думку першага сказа — гэта паралельная сувязь (практ. 12).

Параўноўваем і заўважаем

Паслядоўная і паралельная сувязь

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што параўноўваемПаслядоўнаяПаралельная
Схема1 → 2 → 3 → 41 → 2, 3, 4, 5
Як звязаны сказыкожны наступны сказ звязаны з папярэднім, раскрывае і дапаўняе ягоусе сказы раскрываюць і дапаўняюць змест першага сказа
Чым звязаныпаўтор слова, займеннік (ён, яна, яго), сінонімаднолькавая будова сказаў, падобны пачатак (зімой, вясной, летам)
ПрыкладТут з’явіўся Тузік. Ён адразу накінуўся на госця.Родная зямля прыгожая ў кожную пару года. Зімой… Вясной… Летам…
04

Падтэмы тэксту

Тэма тэксту раскрываецца (разгортваецца) з дапамогай некалькіх падтэм. Кожная падтэма раскрывае частку агульнай тэмы. Наяўнасць падтэм — гэта разгорнутасць тэксту.

Каб раскрыць тэму тэксту «Кацяня і Тузік» (паводле Г. Нічыпаровіч), аўтар выкарыстаў чатыры падтэмы, і кожная займае свой абзац.

Паглядзім, як гэта працуе

1) Начлег у пустой сабачай будцы. 2) Бойка Тузіка з няпрошаным госцем. 3) Кацяня забралі ў хату. 4) Кацяня і Тузік пасябравалі.

Па парадку падтэм відаць, як разгортваецца ўся гісторыя: ад начлегу ў чужой будцы да сяброўства.

05

Апорныя (ключавыя) словы

Апорныя (ключавыя) словы і выразы — словы, якія перадаюць асноўную інфармацыю тэксту. Гэта могуць быць асобныя словы, спалучэнні слоў і нават цэлыя сказы.

Па апорных словах можна здагадацца пра змест тэксту, скласці план і пераказаць тэкст. У кожнай падтэме — свае апорныя словы.

Паглядзім, як гэта працуе

Ішло маленькае кацяня… аблюбавала для начлегу пустую сабачую будку… з’явіўся Тузік… накінуўся на няпрошанага госця… бабуля забрала кацяня ў хату… кацяня і Тузік пасябравалі.

Без астатніх слоў змест усё роўна зразумелы — значыць, апорныя словы выбраны правільна.

Прасочваем шлях

Як знайсці падтэмы і апорныя словы

  1. Вызначаем тэму

    Чытаем загаловак і тэкст, адказваем: пра што тэкст?

    «Кацяня і Тузік» — гісторыя сяброўства кацяняці і сабакі

  2. Дзелім тэкст на падтэмы

    Кожная падтэма раскрывае частку тэмы; тут падтэмы супадаюць з абзацамі.

    начлег у будцы → бойка → кацяня ў хаце → сяброўства

  3. Выпісваем апорныя словы

    У кожнай падтэме шукаем словы і сказы, без якіх незразумелы яе змест.

    пустая сабачая будка; накінуўся на няпрошанага госця

  4. Правяраем пераказам

    Калі па апорных словах можна пераказаць тэкст, яны выбраны правільна.

    Кацяня заначавала ў будцы, Тузік накінуўся на яго, а потым яны пасябравалі.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Тэма ці асноўная думка?

Размяркуй загалоўкі з практ. 8: які называе тэму, а які выказвае асноўную думку. Потым адкажы на пытанні пра прыметы тэксту і сувязь сказаў.

Думай як філолаг

Што робіць сказы тэкстам

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Загалоўкі «Дары лесу» і «Шчодрыя дары лесу» адрозніваюцца адным словам. Чаму першы перадае тэму, а другі — асноўную думку?

Зверыць разважанне

Слова шчодрыя выражае ацэнку аўтара: лес шчодра дорыць ягады, грыбы, арэхі, і аўтар гэтым захапляецца. Тэма толькі называе прадмет гаворкі, а асноўная думка паказвае адносіны аўтара да яго. Таму адно ацэначнае слова ператварае загаловак-тэму ў загаловак-думку.

Ці можна назваць тэкстам такія сказы: «Увосень дзеці пасадзілі каштаны. Мой брат любіць футбол. Заўтра будзе дождж»? Якіх прымет не хапае?

Зверыць разважанне

Не. Сказы не аб’яднаны адной тэмай (няма тэматычнага адзінства), не звязаны паміж сабой па сэнсе і граматычна (няма звязнасці), думка не развіваецца паслядоўна і нічым не завяршаецца. Гэта асобныя сказы, а не тэкст.

У тэксце «Кацяня і Тузік» чатыры падтэмы і чатыры абзацы. Ці заўсёды падтэма супадае з абзацам?

Зверыць разважанне

Не заўсёды. Часта, як тут, кожная падтэма займае свой абзац, і так тэкст лягчэй чытаць. Але ў вялікім тэксце адна падтэма можа займаць некалькі абзацаў, а ў кароткім некалькі падтэм могуць змясціцца ў адным абзацы. Галоўнае, што кожная падтэма раскрывае частку агульнай тэмы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тэкст

    Тэкст — выказванне, у якім сказы звязаны па сэнсе і граматычна і аб’яднаны тэмай і асноўнай думкай.

  2. Тэма і асноўная думка

    Тэма — пра што тэкст; асноўная думка — галоўнае, што выказаў аўтар, яго ацэнка. Загаловак можа выражаць і тое, і другое.

  3. Пяць прымет

    Тэматычнае адзінства, паслядоўнасць, звязнасць, разгорнутасць, завершанасць.

  4. Два спосабы сувязі

    Паслядоўны: кожны сказ звязаны з папярэднім. Паралельны: усе сказы раскрываюць змест першага.

  5. Падтэмы

    Тэма разгортваецца праз некалькі падтэм; у тэксце «Кацяня і Тузік» іх чатыры.

  6. Апорныя словы

    Апорныя (ключавыя) словы і выразы перадаюць асноўную інфармацыю: гэта словы, спалучэнні слоў і нават цэлыя сказы.

Памятка: разбор па кроках

«Летні дзень год корміць» → ці ёсць ацэнка, парада? так → загаловак перадае асноўную думку; «Летні дзень» — толькі тэму.

  1. Вызначаем тэму і асноўную думку. Тэма — пра што тэкст; асноўная думка — што галоўнае хацеў сказаць аўтар.
  2. Знаходзім падтэмы. Дзелім тэкст на часткі, кожная з якіх раскрывае частку агульнай тэмы.
  3. Выпісваем апорныя словы. У кожнай падтэме знаходзім словы, спалучэнні слоў і сказы, якія перадаюць асноўную інфармацыю.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах пазнаецца тэкст і як падтэмы і апорныя словы дапамагаюць зразумець яго змест?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое тэкст?
2. Што перадае асноўная думка тэксту?
3. Які загаловак перадае асноўную думку?
4. Пры якім спосабе сувязі ўсе сказы раскрываюць і дапаўняюць змест першага сказа?
5. Якая прымета тэксту азначае наяўнасць у ім некалькіх падтэм?
6. Што такое апорныя (ключавыя) словы?
7. Чым могуць быць апорныя словы ў тэксце?
8. «Кацяня завярнула ў першы двор вёскі. Аблюбавала для начлегу пустую сабачую будку». Якая гэта падтэма?
9. Калі тэкст лічыцца завершаным?
10. У якім радзе сказы звязаны паслядоўна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑