Паўтарэнне вывучанага ў V класе

§ 5. Гукі беларускай мовы, іх вымаўленне і абазначэнне на пісьме

Паўтараем асноўныя фанетычныя законы беларускай мовы — аканне, яканне, дзеканне, цеканне — і правілы, па якіх гукі абазначаюцца на пісьме.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Фінікійцы пісалі толькі зычныя. Паспрабуй прачытаць запіс «бк». Гэта «бык» ці «бок»? Без галосных незразумела. А ў беларускай мове галосныя яшчэ і змяняюцца: го́ры, але гара́; лес, але лясны́. Як іх правільна пісаць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія фанетычныя законы дзейнічаюць у беларускай мове і як яны адлюстроўваюцца на пісьме?

01

Алфавіт: гукі і літары

Алфавіт, ці азбука, — гэта збор пісьмовых знакаў — літар. Кожная літара азначае на пісьме гук, з якіх складаецца мова.

Першы алфавіт з 22 літар з’явіўся ў фінікійцаў. У ім былі толькі зычныя. Грэкі, запазычыўшы фінікійскі алфавіт, дадалі галосныя. Большасць алфавітаў свету, у тым ліку і беларускі, маюць фінікійскае паходжанне (паводле кнігі «Гісторыя Старажытнага свету»).

Паглядзім, як гэта працуе

У беларускім алфавіце 32 літары.

Толькі ў беларускім алфавіце (у параўнанні з рускім) ёсць літары і, ў; няма літар и, щ, ъ. Раздзяляльную функцыю выконвае апостраф: сям’я, з’явіўся.

02

Фанетычныя законы

Асноўныя фанетычныя законы беларускай мовы: аканне — пераход о, э ў а; яканне — пераход е, ё ў я; дзеканне — пераход [д] у [дз’]; цеканне — пераход [т] у [ц’].

Аканне і яканне адбываюцца ў ненаціскных складах. Дзеканне і цеканне — тады, калі [д] і [т] становяцца мяккімі: замест мяккага [д’] вымаўляецца [дз’], замест мяккага [т’] — [ц’].

Паглядзім, як гэта працуе

Го́ры — гара́; лес — лясны́; вада́ — у вадзе́; ха́та — у ха́це.

Гара: о без націску → а (аканне). Лясны: е ў першым складзе перад націскам → я (яканне). Вадзе: [д] перад е → [дз’] (дзеканне). Хаце: [т] перад е → [ц’] (цеканне).

Параўноўваем і заўважаем

Чатыры фанетычныя законы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗаконШто адбываеццаПрыклад
аканнео, э → а ў ненаціскным складзего́ры — гара́, шэпт — шапта́ць
яканнее, ё → я ў першым складзе перад націскамлес — лясны́, вёсны — вясна́
дзеканне[д] → [дз’]вада́ — у вадзе́, дзень
цеканне[т] → [ц’]ха́та — у ха́це, це́ні
03

Правапіс о, э, а і е, ё, я

У беларускіх словах літары о, э пішуцца толькі пад націскам; у ненаціскных складах на іх месцы пішацца а. Літара я пішацца на месцы ненаціскных е, ё ў першым складзе перад націскам; у астатніх ненаціскных складах пішацца е.

  • шэпт — шапта́ць, даро́га — даро́жка, свой — сваі́х;
  • зе́млі — зямля́, вёсны — вясна́, на-ся-ко́-мыя — насяко́мыя;
  • ве́села, пе-ра-ла́з — е не ў першым складзе перад націскам;
  • у многіх запазычаных словах е захоўваецца і ў першым складзе перад націскам: леге́нда.
Паглядзім, як гэта працуе

Вясе́лле — ве́села.

У слове вясе́лле склад вя стаіць непасрэдна перад націскам — пішам я. У слове ве́села першы склад націскны, а другі — пасля націску, таму пішам е (практ. 27).

04

Нескладовы ў і прыстаўныя гукі

Пасля галосных на месцы у пішацца ў (у нескладовае), у тым ліку на пачатку слова, калі папярэдняе слова заканчваецца на галосную. Пасля зычных і ў пачатку сказа пішацца у. Перад некаторымі словамі з’яўляюцца прыстаўныя гукі: [в] — во́сень, ву́гал, вучо́ныя; [г] — гэ́ты.

  • траўка, паўза, каля ўвахода, гэта ўзнагародай;
  • у школе (на пачатку), мяне ўсе просяць, усе чакаюць (пасля коскі і зычнага).
Паглядзім, як гэта працуе

Мяне ўсе просяць, усе чакаюць, а як прыйду, хавацца пачынаюць.

Мяне ўсе — пасля галоснай е пішацца ў; просяць, усе — папярэдняе слова заканчваецца на зычны, таму у. Адгадка — дождж.

05

Мяккі знак і апостраф

Мяккі знак абазначае мяккасць зычных у канцы слова і перад іншымі зычнымі: ляця́ць, ро́дзіць, гульта́й, зяме́лька, пасце́лька. Апостраф пішацца пасля зычных перад я, е, ё, ю, і, калі гэтыя літары абазначаюць два гукі: вераб’я́, сям’я́, з’явіўся.

Мяккасць свісцячых з, с, дз, ц перад мяккімі зычнымі мяккім знакам не абазначаецца: снег, свята, радасці.

Паглядзім, як гэта працуе

Напалоханая варона і вераб’я баіцца. Жураўлі ляцяць нізка — зіма ўжо блізка.

Вераб’я — апостраф пасля б перад я: чуем [б й а]. Ляцяць — мяккі знак у канцы слова пасля мяккага [ц’].

06

Аглушэнне звонкіх зычных

Звонкія зычныя ў канцы слова і перад глухімі аглушаюцца, але на пісьме абазначаюцца той жа літарай, што і ў праверачным слове. Правяраем словам, у якім пасля зычнага стаіць галосны або санорны [р], [л], [м], [н].

  • сце́жка — сцяжы́на, даро́жка — даро́жны, ро́жкі — ражо́к;
  • блі́зка — наблізіцца;
  • без рук, без ног — прыназоўнік без заўсёды пішацца праз з.
Паглядзім, як гэта працуе

Бегла ліска каля лесу блізка, ні сцежкі, ні дарожкі, толькі залатыя рожкі.

Сцежкі, дарожкі, рожкі — чуем [ш], пішам ж. Адгадка — маланка.

Прасочваем шлях

Як растлумачыць напісанне літары

  1. Знаходзім арфаграму

    Вызначаем, які гук пад сумненнем: галосны, ў, зычны ў канцы слова.

    нас..комымі

  2. Ставім націск і дзелім на склады

    Шукаем, у якім складзе стаіць галосны адносна націску.

    на-с..-ко́-мы-мі — першы склад перад націскам

  3. Ужываем правіла

    Ненаціскны е ў першым складзе перад націскам → я (яканне).

    насякомымі

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Аканне, яканне ці ў?

Растлумач напісанне прапушчанай літары: якое правіла дзейнічае? Словы — з практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Як гук становіцца літарай

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў слове «вясе́лле» пішацца я, а ў слове «ве́села» — е, хоць корань адзін?

Зверыць разважанне

Яканне дзейнічае толькі ў першым складзе перад націскам. У слове вясе́лле склад вя стаіць непасрэдна перад націскным се — пішам я. У слове ве́села націск падае на першы склад ве, таму там е; а другі склад се стаіць пасля націску, дзе яканне не дзейнічае, — таксама е.

У загадцы «Мяне ўсе просяць, усе чакаюць…» адно слова напісана то з ў, то з у. Гэта памылка?

Зверыць разважанне

Не. Выбар залежыць ад папярэдняга слова. Мяне заканчваецца на галосную е, таму далей пішацца ўсе. Просяць заканчваецца на зычны (ды яшчэ пасля яго стаіць коска), таму пішацца усе. Ў пішацца толькі пасля галоснай.

Фінікійскі алфавіт меў толькі зычныя. Прыдумай свой прыклад, як «бк», і растлумач, навошта грэкі дадалі галосныя.

Зверыць разважанне

Напрыклад, запіс «лс» можна прачытаць як лес, лось, ліс, ліса. Без галосных чытач павінен адгадваць слова па сэнсе, і лёгка памыліцца. Грэкі дадалі галосныя, каб кожнае слова можна было прачытаць адназначна. Ад гэтага алфавіта паходзіць большасць алфавітаў свету, у тым ліку беларускі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Алфавіт

    У беларускім алфавіце 32 літары; ёсць і, ў, няма и, щ, ъ; ёсць апостраф.

  2. Аканне

    Пераход о, э ў а ў ненаціскных складах: го́ры — гара́, шэпт — шапта́ць.

  3. Яканне

    Пераход е, ё ў я ў першым складзе перад націскам: зямля́, насяко́мыя.

  4. Дзеканне і цеканне

    Мяккія [д’], [т’] вымаўляюцца як [дз’], [ц’]: у вадзе́, у ха́це.

  5. Ў і прыстаўныя гукі

    Пасля галоснай — ў: каля ўвахода; пасля зычнага — у. Прыстаўныя [в], [г]: ву́гал, во́сень, гэ́ты.

  6. Мяккі знак, апостраф, аглушэнне

    Ляцяць, гультай — ь; вераб’я — апостраф; дарожка — ж, бо дарожны.

Памятка: разбор па кроках

Нас..комымі → на-с..-ко́-мы-мі → першы склад перад націскам → яканне → насякомымі.

  1. Знаходзім арфаграму і ставім націск. Вызначаем, які гук пад сумненнем і ў якім складзе ён стаіць адносна націску.
  2. Успамінаем правіла. Аканне, яканне, у/ў, прыстаўныя гукі, мяккі знак і апостраф, аглушэнне зычных.
  3. Правяраем і пішам. Падбіраем праверачнае слова (сцежка — сцяжына) або ўжываем правіла (насякомыя — яканне).

Цяпер растлумач: Якія фанетычныя законы дзейнічаюць у беларускай мове і як яны адлюстроўваюцца на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое аканне?
2. Што такое яканне?
3. Які фанетычны закон адлюстроўвае пара «вада́ — у вадзе́»?
4. Колькі літар у беларускім алфавіце?
5. Якое слова напісана правільна?
6. Дзе правільна ўжыта ў?
7. У якім слове пішацца апостраф?
8. У якім слове ёсць прыстаўны зычны гук?
9. Якая адгадка загадкі «Мяне ўсе просяць, усе чакаюць, а як прыйду, хавацца пачынаюць»?
10. У якім слове пішацца мяккі знак?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑