Паўтарэнне вывучанага ў V класе

§ 4. Словазлучэнне і сказ. Знакі прыпынку ў простых і складаных сказах

Паўтараем вывучанае ў V класе: словазлучэнне, віды сказаў, члены сказа і знакі прыпынку ў простым і складаным сказах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бабуля чытае рэцэпт: «Калі цыбулька стане залацістай дадай лісічкі». Унучка пытаецца: «А дзе тут коска?» Каб адказаць, трэба ўбачыць у сказе дзве граматычныя асновы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія бываюць сказы і як правільна ставіць знакі прыпынку ў простым і складаным сказах?

01

Словазлучэнне

Словазлучэнне — спалучэнне двух або больш самастойных слоў, звязаных паміж сабой па сэнсе і граматычна. У словазлучэнні ёсць галоўнае слова, ад якога ставіцца пытанне, і залежнае.

Дзейнік і выказнік (граматычная аснова) словазлучэння не ўтвараюць.

Паглядзім, як гэта працуе

Смажаныя лісічкі; прыгатавалі лісічкі; прыгатавалі дома.

Лісічкі (якія?) смажаныя — галоўнае слова лісічкі. Прыгатавалі (што?) лісічкі, прыгатавалі (дзе?) дома — галоўнае слова прыгатавалі. А «Марынка зашаптала» — граматычная аснова, не словазлучэнне.

02

Віды сказаў

Сказы бываюць: па мэце выказвання — апавядальныя, пытальныя, пабуджальныя; па інтанацыі — клічныя і няклічныя; па наяўнасці ці адсутнасці даданых членаў — развітыя і неразвітыя; па колькасці граматычных асноў — простыя і складаныя.

Від сказаПрыклад (паводле Т. Бунта)
апавядальныБабуля з Марынкай ужо з самага ранку былі ў лесе.
пытальныЦі шмат сабрала?
пабуджальныНахіліся да кошыка і прашапчы.
клічныКолькі грыбоў!
неразвітыМарынка зашаптала.
складаныКалі цыбулька стане залацістай, дадай лісічкі.
Паглядзім, як гэта працуе

— Ну, унучка, хваліся!

Па мэце выказвання — пабуджальны (бабуля заахвочвае ўнучку), па інтанацыі — клічны. Адзін сказ мае прыметы розных відаў.

03

Галоўныя і даданыя члены сказа

Галоўныя члены сказа — дзейнік і выказнік; яны ўтвараюць граматычную аснову. Даданыя члены сказа — азначэнне, дапаўненне, акалічнасць; яны тлумачаць галоўныя або іншыя даданыя члены.

Сказ з даданымі членамі — развіты, без іх — неразвіты. Члены сказа, якія адказваюць на адно пытанне і адносяцца да аднаго слова, — аднародныя.

Паглядзім, як гэта працуе

Дома Марынка і бабуля прыгатавалі смажаныя лісічкі са смятанай.

Дзейнікі Марынка і бабуля (аднародныя), выказнік прыгатавалі; дома — акалічнасць, смажаныя — азначэнне, лісічкі — дапаўненне. Сказ просты і развіты. Гэта сказ, які адпавядае схеме практ. 21.

04

Знакі ў простым сказе

У простым сказе коска ставіцца паміж аднароднымі членамі, якія не злучаны злучнікамі, і перад злучнікамі а, але. Перад адзіночным злучнікам і коска не ставіцца. Пасля абагульняльнага слова перад пералікам аднародных членаў ставіцца двукроп’е.

  • Дадай пятрушку, кроп.
  • Раней Няміга была прыгожая, а потым звузілася і змялела.
  • Галоўныя рэкі Беларусі: Дняпро, Прыпяць, Бярэзіна, Сож, Нёман, Заходняя Дзвіна.
Паглядзім, як гэта працуе

У іх чыстая і празрыстая вада.

Чыстая і празрыстая — аднародныя азначэнні, злучаныя адзіночным і, таму коска не патрэбна (практ. 24).

Параўноўваем і заўважаем

Просты і складаны сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПросты сказСкладаны сказ
Граматычныя асновыаднадзве і больш
ПрыкладПамый грыбы.Калі цыбулька стане залацістай, дадай лісічкі.
Дзе коскапаміж аднароднымі членамі без злучніка і перад а, алена мяжы частак: перад і, а, але, бо, калі, які
Злучнік іперад адзіночным і коскі няма: Марынка і бабулякоска перад і на мяжы частак: Сабака забіўся ў будку, і бабуля забрала кацяня
05

Знакі ў складаным сказе

У складаным сказе дзве і больш граматычныя асновы. Часткі складанага сказа аддзяляюцца коскай: перад злучнікамі і, а, але, бо, калі, што і перад словам які.

  • Калі цыбулька стане залацістай, дадай лісічкі.
  • Большасць гарадоў пабудаваны на іх берагах, бо нашы продкі сяліліся звычайна каля рэк і азёр.
  • Нарач адносіцца да азёр, якія не зарастаюць раслінамі.
Паглядзім, як гэта працуе

Дзякуючы гэтаму прыбярэжная паласа не ператвараецца ў балота, а возера заўсёды чыстае і адкрытае (Паводле В. Вольскага).

Дзве асновы: паласа не ператвараецца, возера чыстае і адкрытае. Перад а на мяжы частак — коска; чыстае і адкрытае — аднародныя, перад і коскі няма.

Прасочваем шлях

Як расставіць коскі ў сказе

  1. Шукаем граматычныя асновы

    Адна аснова — просты сказ, дзве і больш — складаны.

    Нарач адносіцца; якія не зарастаюць — дзве асновы

  2. Аддзяляем часткі складанага сказа

    Коска стаіць на мяжы частак — перад злучнікам або словам які.

    Нарач адносіцца да азёр, якія не зарастаюць раслінамі.

  3. У простым сказе шукаем аднародныя члены

    Коска паміж імі без злучніка і перад а, але; перад адзіночным і коскі няма.

    Няміга была прыгожая, а потым звузілася і змялела.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Просты ці складаны сказ?

Размяркуй сказы з тэкстаў параграфа па колькасці граматычных асноў, а потым вызначы від сказа.

Думай як філолаг

Дзе ставіць коску

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У сказе «Раней Няміга была прыгожая, а потым звузілася і змялела» ёсць коска. Ці значыць гэта, што сказ складаны?

Зверыць разважанне

Не. Дзейнік у сказе адзін — Няміга, а выказнікі была прыгожая, звузілася, змялела — аднародныя. Значыць, граматычная аснова адна і сказ просты. Коска стаіць таму, што перад злучнікам а паміж аднароднымі членамі коска ставіцца заўсёды. Перад адзіночным і (звузілася і змялела) коскі няма.

У сказах «Марынка і бабуля прыгатавалі лісічкі» і «Сабака забіўся ў будку, і бабуля забрала кацяня» ёсць злучнік і. Чаму ў першым коскі няма, а ў другім ёсць?

Зверыць разважанне

У першым сказе і злучае аднародныя дзейнікі Марынка і бабуля — гэта просты сказ, і перад адзіночным і коска не ставіцца. У другім сказе дзве граматычныя асновы (сабака забіўся; бабуля забрала), і злучнік і звязвае часткі складанага сказа, таму перад ім ставіцца коска.

Ці з’яўляецца словазлучэннем спалучэнне «Марынка зашаптала»? А «зашаптала словы»?

Зверыць разважанне

«Марынка зашаптала» — не словазлучэнне, а граматычная аснова: дзейнік і выказнік. У словазлучэнні ёсць галоўнае слова і залежнае, ад галоўнага ставіцца пытанне. «Зашаптала (што?) словы» — словазлучэнне, галоўнае слова зашаптала.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Словазлучэнне

    Галоўнае і залежнае слова, звязаныя па сэнсе і граматычна: смажаныя лісічкі. Граматычная аснова — не словазлучэнне.

  2. Віды сказаў

    Па мэце — апавядальныя, пытальныя, пабуджальныя; па інтанацыі — клічныя і няклічныя.

  3. Развітыя і неразвітыя

    Развіты сказ мае даданыя члены, неразвіты складаецца толькі з граматычнай асновы: Марынка зашаптала.

  4. Просты і складаны

    Просты сказ мае адну граматычную аснову, складаны — дзве і больш.

  5. Коскі ў простым сказе

    Паміж аднароднымі членамі без злучнікаў і перад а, але; перад адзіночным і — не; пасля абагульняльнага слова — двукроп’е.

  6. Коскі ў складаным сказе

    Часткі аддзяляюцца коскай: Калі цыбулька стане залацістай, дадай лісічкі.

Памятка: разбор па кроках

Нарач адносіцца да азёр якія не зарастаюць раслінамі → асновы: Нарач адносіцца, якія не зарастаюць → складаны → Нарач адносіцца да азёр, якія не зарастаюць раслінамі.

  1. Знаходзім граматычныя асновы. Колькі асноў — столькі частак: адна — просты сказ, дзве і больш — складаны.
  2. Аддзяляем коскай часткі складанага сказа. Коска стаіць на мяжы частак — перад злучнікамі і, а, але, бо, калі і словам які.
  3. У простым сказе правяраем аднародныя члены. Коска паміж імі без злучніка і перад а, але; перад адзіночным і коскі няма.

Цяпер растлумач: Якія бываюць сказы і як правільна ставіць знакі прыпынку ў простым і складаным сказах?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Па мэце выказвання сказы бываюць…
2. Па колькасці граматычных асноў сказы бываюць…
3. Які сказ неразвіты?
4. Што ўтварае граматычную аснову сказа?
5. Якое слова галоўнае ў словазлучэнні «чыстая вада»?
6. У якім сказе прапушчана коска?
7. Які знак ставіцца пасля абагульняльнага слова перад пералікам аднародных членаў?
8. Які сказ складаны?
9. Перад якім злучнікам паміж аднароднымі членамі заўсёды ставіцца коска?
10. Сказ «Колькі грыбоў!» па інтанацыі —
↑

Загрузка прагрэсу…

↑