Стылі маўлення

§ 7. Маўленчая сітуацыя і яе прыметы. Стылі маўлення (паўтарэнне)

Паўтараем, з чаго складаецца маўленчая сітуацыя, і вучымся па яе прыметах выбіраць стыль маўлення: гутарковы, мастацкі або навуковы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Дзед прынёс з саду кош сліў і кажа ўнуку: «На здароўе еш — вітамінаў у іх шмат!» А ў падручніку пра вітаміны напісана: «Вітаміны неабходныя для нармальнай працы арганізма». Тэма адна, а словы зусім розныя. Чаму? Таму што розныя суразмоўцы, абставіны і мэта выказвання.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Ад чаго залежыць, якім стылем маўлення мы карыстаемся?

01

Маўленчая сітуацыя

Маўленчая сітуацыя вызначаецца тым, з кім мы гаворым, дзе гаворым і з якой мэтай.

  • З кім: з адным чалавекам; з многімі людзьмі.
  • Дзе: у неафіцыйных абставінах (дома, на вуліцы); у афіцыйных абставінах (у школе, на сходзе).
  • З якой мэтай: паведаміць пра нешта; абмяняцца думкамі; уздзейнічаць на субяседніка.
Паглядзім, як гэта працуе

«Вітамін» В. Гардзея: дзед частуе ўнука слівамі ў садзе, а ўнук жартуе: «Вось, і праўда, вітамін, ды шкада — усяго адзін».

Гаворыць адзін чалавек з адным (дзед з унукам), абставіны неафіцыйныя (дома, у садзе), мэта — абмяняцца думкамі і пажартаваць.

02

Стыль залежыць ад сітуацыі

У залежнасці ад маўленчай сітуацыі (з кім гаворым, дзе і з якой мэтай) мы выкарыстоўваем розныя стылі маўлення. Кожны стыль мае свае прыметы: мэта і сфера выкарыстання, моўныя сродкі.

Адна і тая ж тэма можа раскрывацца ў розных стылях. Стыль вызначаюць не па тэме, а па ўсіх прыметах разам.

Паглядзім, як гэта працуе

Пра вітаміны можна напісаць жартоўны верш, а можна — артыкул для падручніка ці даведніка.

У вершы мэта — вобразна і з гумарам паказаць сітуацыю, у падручніку — паведаміць навуковыя звесткі. Таму і словы розныя.

03

Гутарковы стыль

Гутарковы стыль выкарыстоўваецца, каб абмяняцца думкамі, выказаць пачуцці, запытацца пра нешта, падчас гутаркі ў неафіцыйных абставінах. Яго моўныя сродкі — гутарковыя словы і выразы, дыялог.

Паглядзім, як гэта працуе

— Пазыч, калі ласка, лінейку!
— Трымай. Толькі вярні пасля ўрока.

Размова двух аднакласнікаў на перапынку: дыялог, кароткія сказы, простыя гутарковыя словы.

04

Мастацкі стыль

Мастацкі стыль выкарыстоўваецца, каб вобразна апісаць пэўныя з’явы, прадметы, падзеі, у творах мастацкай літаратуры і вуснай народнай творчасці. Яго моўныя сродкі — эпітэты, параўнанні, словы з пераносным значэннем.

Паглядзім, як гэта працуе

Жоўтае сонейка ў белых пялёстках —
Кожны з нас ведае кветачку простую. (А. Церашкова)

Рамонак названы «жоўтым сонейкам» — гэта слова з пераносным значэннем; «простую кветачку» — эпітэт. Аўтар не тлумачыць, а малюе вобраз.

05

Навуковы стыль

Навуковы стыль выкарыстоўваецца, каб паведаміць навуковыя звесткі, растлумачыць сутнасць якой-небудзь з’явы ці прадмета, у падручніках, слоўніках, даведніках, энцыклапедыях. Яго моўныя сродкі — тэрміны.

Паглядзім, як гэта працуе

Ажы́ны — паўкустовая расліна з роду малін. Пладаносіць на двухгадовых парастках.

Тэрміны паўкустовая расліна, род, пладаносіць, парасткі, дакладныя звесткі без ацэнак — прыметы навуковага стылю.

Параўноўваем і заўважаем

Адна тэма — два стылі (практ. 40)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаТэкст I пра ажыныТэкст II пра ажыны
Мэтавобразна апісаць ягады і расказаць, чым яны карысныяпаведаміць навуковыя звесткі пра расліну
Дзе сустрэнему апавяданні, кнізе для чытанняу энцыклапедыі, даведніку
Моўныя сродкіэпітэты: шызы туманавы налёт, духмянае варэннетэрміны: паўкустовая расліна, род, гатункі
Стыльз прыметамі мастацкаганавуковы
Прасочваем шлях

Як вызначыць стыль тэксту

  1. Хто і каму?

    Высвятляем, хто гаворыць ці піша і да каго звяртаецца: да аднаго чалавека ці да многіх.

    Верш «Вітамін»: дзед гаворыць з унукам.

  2. Дзе?

    Вызначаем абставіны: неафіцыйныя (дома, на вуліцы) ці афіцыйныя (у школе, на сходзе); падручнік, мастацкая кніга.

    Размова адбываецца ў садзе — абставіны неафіцыйныя.

  3. З якой мэтай?

    Паведаміць, растлумачыць, абмяняцца думкамі ці вобразна апісаць.

    Тэкст пра вітаміны ў падручніку тлумачыць, навошта яны арганізму.

  4. Якія моўныя сродкі?

    Шукаем тэрміны, эпітэты і параўнанні, гутарковыя словы і дыялог — і робім вывад.

    Тэрміны «арганізм», «харчовыя прадукты» → навуковы стыль.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які гэта стыль?

Прачытай выказванне і вызнач яго стыль па мэце і моўных сродках (практ. 39–42).

Думай як філолаг

Стыль — гэта не тэма

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У вершы В. Гардзея «Вітамін» ёсць дыялог дзеда і ўнука і гутарковыя словы («Вось, і праўда…»). Чаму верш усё роўна адносяць да мастацкага стылю?

Зверыць разважанне

Верш — твор мастацкай літаратуры: аўтар вобразна і з гумарам паказвае сцэнку з жыцця. Дыялог і гутарковыя словы ён выкарыстоўвае, каб героі гаварылі як жывыя людзі. Сродкі гутарковага стылю тут служаць мастацкай мэце, таму стыль верша — мастацкі.

Абодва тэксты практ. 40 — пра ажыны. Ці можна сказаць, што яны аднаго стылю, бо ў іх адна тэма?

Зверыць разважанне

Не. Стыль вызначаюць не па тэме, а па мэце, сферы выкарыстання і моўных сродках. Тэкст I вобразна апісвае ягады (шызы туманавы налёт, духмянае варэнне), а тэкст II паведамляе навуковыя звесткі з тэрмінамі (паўкустовая расліна, род, гатункі). Таму ў іх розныя стылі.

Чаму ў энцыклапедыі не напішуць пра рамонак «жоўтае сонейка ў белых пялёстках»?

Зверыць разважанне

Мэта энцыклапедыі — паведаміць дакладныя навуковыя звесткі, зразумелыя ўсім аднолькава. Слова з пераносным значэннем можна зразумець па-рознаму, таму ў навуковым стылі ўжываюць тэрміны: кветкі, суквецце-кошык, расліна.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры пытанні сітуацыі

    Маўленчую сітуацыю вызначаюць пытанні: з кім гаворым, дзе і з якой мэтай.

  2. Стыль выбіраем па сітуацыі

    У залежнасці ад маўленчай сітуацыі мы карыстаемся рознымі стылямі маўлення.

  3. Прыметы стылю

    Кожны стыль мае свае прыметы: мэта і сфера выкарыстання, моўныя сродкі.

  4. Гутарковы стыль

    Служыць для абмену думкамі ў неафіцыйных абставінах; яго сродкі — гутарковыя словы і дыялог.

  5. Мастацкі стыль

    Вобразна апісвае з’явы і падзеі ў творах літаратуры і народнай творчасці з дапамогай эпітэтаў, параўнанняў, пераносных значэнняў.

  6. Навуковы стыль

    Паведамляе навуковыя звесткі ў падручніках, слоўніках і энцыклапедыях; яго галоўны сродак — тэрміны.

Памятка: разбор па кроках

«Ажыны — паўкустовая расліна з роду малін» → мэта: паведаміць звесткі → дзе: энцыклапедыя → сродкі: тэрміны → навуковы стыль.

  1. Вызначы маўленчую сітуацыю. Адкажы на пытанні: з кім гаворым, дзе і з якой мэтай.
  2. Знайдзі моўныя сродкі. Тэрміны, эпітэты і параўнанні або гутарковыя словы і дыялог.
  3. Назаві стыль і абгрунтуй. Па ўсіх прыметах разам вызнач стыль: гутарковы, мастацкі або навуковы.

Цяпер растлумач: Ад чаго залежыць, якім стылем маўлення мы карыстаемся?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што вызначае маўленчую сітуацыю?
2. Якія абставіны неафіцыйныя?
3. Якія прыметы мае кожны стыль маўлення?
4. З якой мэтай выкарыстоўваецца гутарковы стыль?
5. Дзе выкарыстоўваецца мастацкі стыль?
6. Які моўны сродак найбольш характэрны для навуковага стылю?
7. Які сказ напісаны ў навуковым стылі?
8. Які радок належыць да мастацкага стылю?
9. Як правільна напісаць слова з практ. 40?
10. Як правільна напісаць слова з практ. 40?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑