Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

Паўтараем вывучанае ў VI класе: словаўтварэнне, назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік — іх разрады, формы і правапіс.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Ёсць у маёй зямлі горкая памяць. Дый як іначай, калі толькі ў апошнюю вайну загінуў кожны трэці жыхар Беларусі» (Паводле У. Караткевіча). У двух сказах — назоўнікі (памяць, жыхар), прыметнікі (горкая, апошнюю), лічэбнік (трэці), займеннікі (маёй, кожны). Сёння збярэм усё, што мы ведаем пра гэтыя часціны мовы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што трэба ведаць пра словаўтварэнне, назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік, каб правільна іх пісаць і ўжываць?

01

Словаўтварэнне

Асноўныя спосабы ўтварэння слоў: прыставачны (каціцца → перакаціцца), суфіксальны (брат → брацкі), прыставачна-суфіксальны (лес → узлесак), складанне: асноваскладанне (хлеб + а + завод → хлебазавод), асноваскладанне з суфіксацыяй — складана-суфіксальны спосаб (шмат + пакута + н → шматпакутны), словаскладанне (вечна + зялёны → вечназялёны).

Спосаб утварэння вызначаем, параўноўваючы слова з тым, ад якога яно ўтворана: што да яго дадалося — прыстаўка, суфікс, абодва разам або другая аснова.

Паглядзім, як гэта працуе

Мая Беларусь — гэта гераічная і шматпакутная зямля (Паводле У. Караткевіча).

Шматпакутная ← шмат + пакута: дзве асновы, злучальная галосная а і суфікс -н- — асноваскладанне з суфіксацыяй (складана-суфіксальны спосаб).

Параўноўваем і заўважаем

Чатыры імянныя часціны мовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Часціна мовыПытанніПрыклады
назоўнікхто? што?сведка, шаша, моладзь
прыметнікякі? чый?дубовы, матулін, старэйшы
лічэбнікколькі? які? (каторы?)пяцёра, дзве трэція, сто пяты
займеннікхто? што? які? чый? колькі?ніхто, кожны, столькі
02

Назоўнік

Назоўнікі бываюць агульныя і ўласныя, адушаўлёныя і неадушаўлёныя, канкрэтныя і абстрактныя, зборныя (настаўніцтва, моладзь) і рэчыўныя. Яны маюць род (мужчынскі, жаночы, ніякі, агульны), лік і змяняюцца па склонах; ёсць назоўнікі 1-га, 2-га, 3-га скланення, рознаскланяльныя і нескланяльныя (Тбілісі, Гобі, Конга).

  • Род некаторых назоўнікаў не супадае з рускай мовай: бел. шаша, жырафа, камода, паводка (ж. р.), боль, медаль, шынель, туфель (м. р.), брыво, шчаўе (н. р.).
  • У 1-м скланенні ў Д. і М. склонах г, к, х чаргуюцца з з, ц, с: рэчка — у рэчцы, шчака — па шчацэ, засуха — засусе.
  • Ёсць назоўнікі, якія маюць форму толькі множнага ліку: дрыжыкі, нажніцы, дзверы, карункі.
Паглядзім, як гэта працуе

Учора я сустрэўся з дзяўчынкай Жэняй і хлопчыкам Віцем.

Жэня (дзяўчынка) — 1-е скланенне: Т. склон Жэняй. Віця (хлопчык) — рознаскланяльны назоўнік мужчынскага роду: Т. склон Віцем. Па канчатках Д., Т. і М. склонаў відаць, дзе хлопчык, а дзе дзяўчынка.

03

Прыметнік

Прыметнікі паводле значэння бываюць якасныя (просты, свежы), адносныя (дубовы, гімнастычны) і прыналежныя (братаў, матулін). Якасныя маюць ступені параўнання: вышэйшую (старэйшы) і найвышэйшую (самы стары, найстарэйшы).

  • -нн- пішам, калі прыметнік утвораны ад назоўніка з асновай на н пры дапамозе суфікса -н- (акно → аконны, карціна → карцінны) або пры дапамозе суфіксаў -енн-, -энн- (абедзенны, страшэнны); -н- — у суфіксах -ан-, -ян-, -ін-, -ын- (жураўліны).
  • Складаныя прыметнікі пішуцца разам (пяцігадовы, навагодні, агульнаадукацыйны) і праз злучок (беларуска-рускі).
Паглядзім, як гэта працуе

У ясны дзень хмары беленькія. Чыстыя. Мяккія. Быццам пуховыя (Паводле Т. Курылы).

Канчаткі прыметнікаў залежаць ад роду, ліку і склону назоўніка: ясны дзень — м. р., адз. л., В. склон; беленькія, чыстыя — мн. л., Н. склон, як і назоўнік хмары.

04

Лічэбнік

Лічэбнікі паводле значэння бываюць колькасныя (абазначаюць цэлыя лікі: сем, дваццаць; дробавыя: дзве пятыя; зборныя: двое, пяцёра, абодва) і парадкавыя (трэці, сто пяты). Паводле будовы — простыя (сорак, дзевятнаццаць), складаныя (шэсцьдзясят, дзевяцьсот) і састаўныя (трыста сорак тры, дваццаць другі).

Аднакаранёвыя словы двойка, двайны, удваіх, тройчы, пяцёрка — не лічэбнікі: гэта назоўнікі, прыметнікі, прыслоўі. Лічэбнік абазначае лік, колькасць або парадак пры лічэнні і адказвае на пытанні колькі? які? (каторы?).

Паглядзім, як гэта працуе

За адну хвіліну чалавечае сэрца робіць семдзесят два ўдары.

Адну — колькасны просты лічэбнік (цэлы лік), В. склон, ж. р.; семдзесят два — колькасны састаўны лічэбнік, В. склон. Шэсцьдзясят — складаны, бо мае дзве асновы.

05

Займеннік

Займеннік не называе прадметы, прыметы, колькасць, а толькі ўказвае на іх. Разрады займеннікаў: асабовыя (ты, з табой), зваротны (сябе), прыналежныя (мае, свае, нашы), указальныя (гэты, столькі), азначальныя (сам, самы, кожны), пытальныя і адносныя (хто, чый, колькі), няпэўныя (нехта, хто-небудзь), адмоўныя (ніхто, ніякі).

  • Займеннікі суадносяцца з назоўнікамі (я, хто, ніхто), прыметнікамі (мой, гэты, кожны) і лічэбнікамі (колькі, столькі, некалькі).
  • Не- і -сьці пішуцца разам, абы- і -небудзь — праз злучок; калі ні або абы аддзяляецца прыназоўнікам — у тры словы: ні на кога, абы з кім.
Паглядзім, як гэта працуе

Кожны чалавек без сваёй Радзімы — нішто (Паводле К. Кірэенкі).

Кожны — азначальны (м. р., адз. л., Н. склон), сваёй — прыналежны (ж. р., адз. л., Р. склон), нішто — адмоўны (Н. склон).

Прасочваем шлях

Марфалагічны разбор займенніка

  1. Часціна мовы і пачатковая форма

    Пачатковая форма — Н. склон, м. р. (калі змяняецца па родах), адз. л. (калі змяняецца па ліках).

    сваёй (Радзімы) — займеннік; п. ф. — свой

  2. Разрад паводле значэння

    Асабовы, зваротны, прыналежны, указальны, азначальны, пытальны, адносны, няпэўны, адмоўны.

    свой — прыналежны

  3. Марфалагічныя прыметы

    Склон, род (калі ёсць), лік (калі ёсць).

    Р. скл., ж. р., адз. л.

  4. Сінтаксічная роля

    Вызначаем, якім членам сказа з’яўляецца займеннік.

    без (чыёй?) сваёй Радзімы — азначэнне

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якая гэта часціна мовы?

Аднакаранёвыя словы могуць быць рознымі часцінамі мовы. Вызначы, назоўнік, прыметнік, лічэбнік ці займеннік перад табой (практ. 489, 494).

Думай як філолаг

Паўтараем і разважаем

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 489. Словы двойка, двайны, удваіх, двойчы — аднакаранёвыя з лічэбнікам два. Чаму іх нельга выпісаць у слупок лічэбнікаў?

Зверыць разважанне

Лічэбнік абазначае лік, колькасць або парадак прадметаў пры лічэнні і адказвае на пытанні колькі? які? (каторы?). Двойка — назоўнік (што?), двайны — прыметнік (які?), удваіх і двойчы — прыслоўі (як? колькі разоў?). Агульны корань не робіць слова лічэбнікам — часціну мовы вызначаем па значэнні, пытанні і граматычных прыметах.

Практ. 480–481. Чаму, перакладаючы з рускай мовы «левая бровь», «пустое шоссе», «свежий щавель», трэба быць асцярожным? Перакладзі іх.

Зверыць разважанне

Род некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае, а ад роду залежыць канчатак прыметніка. Па-беларуску: левае брыво (н. р.), пустая шаша (ж. р.), свежае шчаўе (н. р.). Калі перанесці рускі род, атрымаецца памылка: «левая брыво», «пустое шаша».

Практ. 484. Чаму ў прыметніку карцінны пішацца нн, а ў прыметніку жураўліны — адно н, хоць абодва заканчваюцца на -іны?

Зверыць разважанне

Карцінны ўтвораны ад назоўніка з асновай на н (карціна) пры дапамозе суфікса -н-: адно н — ад асновы, другое — суфікс. Жураўліны ўтвораны ад назоўніка журавель пры дапамозе суфікса -ін-, у якім адно н. Таму важна бачыць, ад якога слова і з якім суфіксам утвораны прыметнік.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Спосабы словаўтварэння

    Прыставачны, суфіксальны, прыставачна-суфіксальны, складанне; шматпакутны — асноваскладанне з суфіксацыяй.

  2. Род па-беларуску

    Род назоўнікаў правяраем па беларускай мове: гэты боль, новы туфель, пустая шаша, свежае шчаўе.

  3. Чаргаванне ў 1-м скланенні

    У Д. і М. склонах г, к, х → з, ц, с: дачка — дачцэ, скрыпка — на скрыпцы.

  4. Н і нн у прыметніках

    Аконны, карцінны, абедзенны, страшэнны — нн; жураўліны, гліняны, хатні — н.

  5. Разрады лічэбнікаў

    Колькасныя (цэлыя, дробавыя, зборныя) і парадкавыя; простыя, складаныя, састаўныя.

  6. Правапіс займеннікаў

    Нехта, штосьці — разам; хто-небудзь, абы-які — праз злучок; ні на кога, абы з кім — у тры словы.

Памятка: разбор па кроках

Нашай дзяржавы → займеннік, п. ф. — наш → прыналежны → Р. скл., ж. р., адз. л. → у сказе — азначэнне.

  1. Вызнач часціну мовы і пачатковую форму. Сваёй (Радзімы) — займеннік; пачатковая форма — свой.
  2. Вызнач разрад паводле значэння. Свой — прыналежны займеннік.
  3. Вызнач марфалагічныя прыметы і сінтаксічную ролю. Р. склон, ж. р., адз. л.; у сказе — азначэнне.

Цяпер растлумач: Што трэба ведаць пра словаўтварэнне, назоўнік, прыметнік, лічэбнік і займеннік, каб правільна іх пісаць і ўжываць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якім спосабам утворана слова шматпакутны?
2. Які назоўнік нескланяльны?
3. Які назоўнік у беларускай мове жаночага роду?
4. Як правільна?
5. У якім прыметніку пішацца нн?
6. Які прыметнік пішацца праз злучок?
7. Які лічэбнік зборны?
8. Які лічэбнік састаўны?
9. Да якога разраду адносіцца займеннік сябе?
10. Які займеннік суадносіцца з лічэбнікам?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑