Займеннік

§ 73. Адмоўныя займеннікі

Знаёмімся з адмоўнымі займеннікамі ніхто, нішто, ніякі, нічый, ніколькі: як яны ўтвараюцца, калі пішуцца ў тры словы і як ужываюцца ў сказе. Паўтараем раздзел «Займеннік».

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Загадка Н. Гілевіча: «Стаіць бычок — асмалены бачок. Увесь век смаліцца, і ніхто не зжаліцца». Гэта печ. Звярні ўвагу: у сказе «ніхто не зжаліцца» адмаўленне выражана двойчы — займеннікам ніхто і часціцай не. Чаму беларуская мова так робіць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

На што ўказваюць адмоўныя займеннікі, як яны пішуцца і змяняюцца?

01

Адмоўныя займеннікі

Адмоўныя займеннікі ўказваюць на адсутнасць асобы (ніхто), прадмета (нішто), якасці (ніякі), прыналежнасці (нічый).

Адмоўныя займеннікі ўтвараюцца ад пытальных пры дапамозе прыстаўкі ні-: ніхто, нічый, ніколькі.

Націск у адмоўных займенніках падае не на прыстаўку, а на корань: ніхто́, нішто́, нічы́й, нія́кі. Параўнай з няпэўнымі: не́хта, не́шта.

Паглядзім, як гэта працуе

Хто? → ніхто; які? → ніякі; чый? → нічый; колькі? → ніколькі.

Ніхто ўказвае на адсутнасць асобы, ніякі — якасці, нічый — прыналежнасці, ніколькі — колькасці.

Параўноўваем і заўважаем

Пытальны — няпэўны — адмоўны

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПытальныНяпэўныАдмоўны
хто?не́хтаніхто́
што?не́штанішто́
які?не́йкінія́кі
чый?не́чынічы́й
колькі?не́калькініко́лькі
02

Разам ці ў тры словы

Без прыназоўніка адмоўныя займеннікі пішуцца разам: нікога, нічога, ніякім. Калі ні аддзяляецца прыназоўнікам, то займеннік пішацца ў тры словы: ні да чо́га, ні да ко́га, ні з кім, ні пры я́кіх.

Паглядзім, як гэта працуе

Нікога не пакрыўдзіш. — Ні з кім не пасварыўся. Без ніякіх тлумачэнняў. — Ні ў якім разе.

Нікога, ніякіх — прыназоўнік стаіць перад усім займеннікам (без ніякіх) або яго няма — пішам разам. У ні з кім, ні ў якім прыназоўнік з, у стаіць паміж ні і займеннікам — тры словы.

03

Скланенне і ўжыванне

Адмоўныя займеннікі змяняюцца, як пытальныя і адносныя, і ўжываюцца ў сказах, дзе ёсць адмоўе не ці словы нельга, няма: у класе нікога няма, нікога не забыць, нічога нельга.

Склонніхто́нішто́
Н.ніхто́нішто́
Р.ніко́га (ні ад ко́га)нічо́га (ні ад чо́га)
Д.ніко́мунічо́му
В.ніко́га (ні на ко́га)нішто́ (ні на што́)
Т.нікі́м (ні з кі́м)нічы́м (ні з чы́м)
М.ні па кі́мні па чы́м
Склоннічы́йнія́кі
Н.нічы́йнія́кі
Р.нічыйго́ (ні ад чыйго́)нія́кага (ні ад я́кага)
Д.нічыйму́нія́каму
В.як Н. ці Р.як Н. ці Р.
Т.нічыі́м (ні з чыі́м)нія́кім (ні з я́кім)
М.ні па чыі́мні па я́кім
Паглядзім, як гэта працуе

— На якім прыпынку ты выйдзеш? — Ні на якім: мяне сустрэне тата.

Ад пытальнага які ўтвораны адмоўны ніякі; у М. склоне з прыназоўнікам — ні на якім, у тры словы.

04

Гавары і пішы правільна

Рускім формам займеннікаў не́кого, не́чего, не́ с кем, не́ в чем у беларускай мове адпавядаюць спалучэнні няма каго́, няма чаго́, няма з кі́м, няма ў чы́м.

Устойлівыя выразы з займеннікамі таксама перакладаюцца па-свойму: нечего делать — няма чаго рабіць, ничего не значит — нічога не значыць, ни при чём — ні пры чым, как ни в чём не бывало — як ні ў чым не бывала, ни в коем случае — ні ў якім разе.

Паглядзім, як гэта працуе

Мне няма з кім пайсці ў кіно. Табе няма чаго баяцца.

«Мне некім пайсці» або «табе нечага баяцца» — памылка: некім, нечага — формы няпэўных займеннікаў нехта, нешта (кімсьці, чымсьці).

05

Паўтараем займеннік

Паводле значэння займеннікі падзяляюцца на разрады: асабовыя (я, ты, ён), зваротны (сябе), прыналежныя (мой, свой, яго), указальныя (гэты, той, такі), азначальныя (сам, самы, увесь, кожны), пытальныя (хто? які?), адносныя (хто, які), няпэўныя (нехта, хтосьці, абы-хто), адмоўныя (ніхто, нішто).

  • Займеннікі ўказваюць на прадмет (я, хто, нехта), на прымету (мой, гэты, які) і на колькасць (столькі, колькі, некалькі).
  • Як прыметнікі змяняюцца прыналежныя, указальныя, азначальныя займеннікі і займеннікі які, чый, каторы: мой — мая — маё — мае.
  • Прыналежныя яго, яе, іх адказваюць на пытанне чый? і адносяцца да назоўніка (яго кніга), а асабовыя — на пытанні каго? чаго? (я бачу яго).
  • Правільна: прымушаць само́га сябе, не дазваляць само́му сабе.
  • М. склон: (на) не́кім, (на) не́чым, ні на я́кім.
Паглядзім, як гэта працуе

Ганарлівы ды ўпарты — нічога не варты. Чым абы-які, то лепш ніякі. Шчасця не купіш ні за якія грошы.

Нічога — адмоўны (Р. склон), абы-які — няпэўны (праз злучок), ніякі — адмоўны (разам), ні за якія — адмоўны з прыназоўнікам, у тры словы.

Прасочваем шлях

Як напісаць адмоўны займеннік

  1. Знаходзім прыстаўку ні-

    Адмоўны займеннік — ад пытальнага з ні-, ён указвае на адсутнасць.

    ні + хто → ніхто

  2. Правяраем, ці ёсць прыназоўнік паміж ні і займеннікам

    Ёсць — пішам у тры словы; няма — разам.

    ні + з + кім → ні з кім; нікога

  3. Ставім патрэбны склон

    Займеннік змяняецца, як пытальны: каго — нікога, чым — нічым.

    Нічога не тлумач.

  4. Правяраем адмоўе ў сказе

    Адмоўны займеннік ужываецца разам з не, нельга, няма.

    У класе нікога няма.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разам ці ў тры словы?

Як напісаць адмоўны займеннік? Калі прыназоўніка паміж ні і займеннікам няма — разам, калі ёсць — у тры словы.

Думай як філолаг

Таямніцы адмаўлення

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У сказе «Ніхто не прыйшоў» два адмаўленні — ніхто і не. Чаму сэнс не мяняецца на «усе прыйшлі», як у матэматыцы «мінус на мінус»?

Зверыць разважанне

У беларускай мове адмоўныя займеннікі ўжываюцца ў сказах, дзе ёсць адмоўе не ці словы нельга, няма. Тут адмаўленні не знішчаюць адно аднаго, а ўзмацняюць: займеннік ніхто ўказвае на адсутнасць асобы, а не адмаўляе дзеянне. Сказаць «Ніхто прыйшоў» нельга — гэта памылка.

Гавары і пішы правільна. Чаму рускае «некого спросить» нельга перакласці як «некага спытаць»?

Зверыць разважанне

Па-беларуску некага — форма няпэўнага займенніка нехта: «Я бачыў некага» значыць «бачыў невядома каго». Рускім некого, нечего, не с кем, не в чем адпавядаюць спалучэнні няма каго, няма чаго, няма з кім, няма ў чым: няма каго спытаць. Націск таксама розны: рус. не́кого — бел. няма каго́.

Практ. 478. Растлумач сэнс прыказкі «Чым абы-які, то лепш ніякі» і напісанне займеннікаў у ёй.

Зверыць разважанне

Лепш зусім не рабіць справу, чым зрабіць яе абы-як, кепска. Абы-які — няпэўны займеннік з прыстаўкай абы-, яна пішацца праз злучок. Ніякі — адмоўны займеннік з прыстаўкай ні-, без прыназоўніка пішацца разам.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што абазначаюць

    Адмоўныя займеннікі ўказваюць на адсутнасць асобы (ніхто), прадмета (нішто), якасці (ніякі), прыналежнасці (нічый).

  2. Утварэнне

    Адмоўныя займеннікі ўтвараюцца ад пытальных пры дапамозе прыстаўкі ні-: ніхто, нічый, ніколькі.

  3. Тры словы

    Калі ні аддзяляецца прыназоўнікам, займеннік пішацца ў тры словы: ні да кога, ні з кім, ні пры якіх.

  4. Змяненне

    Адмоўныя займеннікі змяняюцца, як пытальныя і адносныя: нікога, нікому, нікім.

  5. Адмоўе ў сказе

    Адмоўныя займеннікі ўжываюцца ў сказах з не ці словамі нельга, няма: у класе нікога няма.

  6. Няма каго, няма чаго

    Рускім некого, нечего адпавядаюць беларускія няма каго, няма чаго, няма з кім.

Памятка: разбор па кроках

(Ні)(з)(хто) не пасварыўся → прыстаўка ні- + пытальны хто → паміж імі прыназоўнік з → Т. скл. → ні з кім.

  1. Знайдзі прыстаўку ні- і пытальны займеннік. Ні + які → ніякі: займеннік указвае на адсутнасць якасці.
  2. Правер, ці ёсць прыназоўнік паміж ні і займеннікам. Ёсць — пішам у тры словы (ні на якім), няма — разам (ніякім).
  3. Пастаў займеннік у патрэбны склон пры адмоўі. Ні на якім прыпынку не выйду; нічога не варты.

Цяпер растлумач: На што ўказваюць адмоўныя займеннікі, як яны пішуцца і змяняюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На што ўказваюць адмоўныя займеннікі?
2. Пры дапамозе якой прыстаўкі ўтвараюцца адмоўныя займеннікі?
3. Як правільна напісаць?
4. У якім радзе ўсе займеннікі адмоўныя?
5. Якая форма Р. склону займенніка нішто?
6. У якіх сказах ужываюцца адмоўныя займеннікі?
7. Як па-беларуску «некого спросить»?
8. Як перакласці выраз «ни при чём»?
9. Якая форма Т. склону займенніка ніякі з прыназоўнікам з?
10. Правяраем сябе. Які выраз правільны?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑