Валоданне літаратурнай мовай — асноўны паказчык культуры чалавека

§ 1. Нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Маўленчы этыкет

Даведаемся, якія нормы мае сучасная беларуская літаратурная мова і чаму яны абавязковыя для ўсіх, а таксама паўторым правілы маўленчага этыкету — ветлівых маўленчых паводзін.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аднакласнік напісаў у чат: «Дзякую цябе, з-за вугла паказалася цень». Усё зразумела, але рэжа слых. А калі ён яшчэ і перабівае, і не вітаецца, размова зусім не ладзіцца. Каб нас правільна разумелі і з намі хацелі размаўляць, патрэбныя і моўныя, і этычныя нормы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое моўная норма і чаму, акрамя моўных норм, трэба валодаць правіламі маўленчага этыкету?

01

Моўная норма

Моўная норма — гэта агульнапрынятае ўжыванне моўных сродкаў. Нормы бываюць арфаэпічныя, акцэнталагічныя, словаўтваральныя, лексічныя, марфалагічныя, сінтаксічныя, стылістычныя, арфаграфічныя і пунктуацыйныя.

Кожная мова ўнармаваная: яна падпарадкоўваецца агульнапрынятым, замацаваным у маўленчай практыцы правілам вымаўлення, словаўжывання, пабудовы сказаў і тэкстаў.

Моўныя нормы абавязковыя для ўсіх, хто карыстаецца мовай. Дзякуючы ім людзі могуць разумець адзін аднаго. Каб вас правільна разумелі, трэба ўмець правільна вымаўляць і пісаць словы, выбіраць патрэбныя па сэнсе і стылістычнай афарбоўцы, правільна ўжываць граматычныя формы, складаць словазлучэнні, сказы, тэксты.

Паглядзім, як гэта працуе

«Слова не верабей: выпусціш — не зловіш» (прыказка з практ. 2).

Народ перасцерагае: перш чым сказаць, трэба добра падумаць, узважыць кожнае слова. Правільна выбранае і правільна сказанае слова зразумее кожны.

02

Вымаўленне, націск, утварэнне слоў

Арфаэпічныя нормы патрабуюць адзінага вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў у словах. Акцэнталагічныя нормы рэгулююць месца націску ў словах. Словаўтваральныя нормы замацоўваюць правілы ўтварэння слоў і іх ужыванне.

Вымаўленне і напісанне часта не супадаюць. Напрыклад, часціца не перад націскным складам вымаўляецца як [н’а], а перад ненаціскным — як [н’э], але пішацца заўсёды не.

Паглядзім, як гэта працуе

Вымаўляй: [н’а] ве́рнеш, [н’э] верабе́й, [н’а] зло́віш, [н’а] чы́ніць, [н’а] ўсё.
Пішы: не вернеш, не верабей, не зловіш, не чыніць, не ўсё.

У словах ве́рнеш, зло́віш, чы́ніць, ўсё націск падае на першы склад пасля часціцы — таму [н’а]. У слове верабе́й націск далёка, на апошнім складзе, — таму [н’э].

03

Значэнне слова і граматыка

Лексічныя нормы патрабуюць ужываць словы ў адпаведнасці з іх значэннямі. Граматычныя (марфалагічныя і сінтаксічныя) нормы замацоўваюць правільнае ўжыванне формы слова і спалучэнняў слоў у словазлучэннях і сказах.

Марфалагічная памылка — няправільная форма слова (напрыклад, род назоўніка). Сінтаксічная — няправільнае спалучэнне слоў, парушэнне сувязі ў сказе. Лексічная — слова ўжыта не ў сваім значэнні або ў недарэчным спалучэнні.

Паглядзім, як гэта працуе

Няправільна: З-за вугла хаты паказалася спачатку цень.
Правільна: З-за вугла хаты паказаўся спачатку цень.

У беларускай мове назоўнік цень мужчынскага роду (па-руску — жаночага). Таму дзеяслоў у прошлым часе стаіць у форме мужчынскага роду: паказаўся.

04

Стыль, напісанне, знакі прыпынку

Стылістычныя нормы рэгулююць правілы ўжывання моўных сродкаў у адпаведнасці са зместам і мэтай выказвання. Арфаграфічныя і пунктуацыйныя нормы — гэта правілы напісання слоў і пастаноўкі знакаў прыпынку.

Калі пішам, вымаўленне не заўсёды падказвае літару. Тады дапамагаюць правілы правапісу: праверка зычнага, напісанне прыставак і часціц, правапіс спалучэнняў зычных.

Паглядзім, як гэта працуе

[шшытак] — сшытак; [б’аз’ м’эры] — без меры; [н’а мох] — не мог; [гарацк’і транспарт] — гарадскі транспарт.

У квадратных дужках запісана, як словы гучаць, а пасля працяжніка — як іх трэба пісаць паводле арфаграфічных норм (практ. 4).

Параўноўваем і заўважаем

Нормы і памылкі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
НормаПамылкаПравільна
арфаэпічнаячытаць «не вернеш» як [н’э] ве́рнеш[н’а] ве́рнеш
марфалагічнаяпаказалася ценьпаказаўся цень
сінтаксічнаявучыць добрасумленнасці і паважаць людзейвучыць добрасумленнасці і павазе да людзей
лексічнаявалодаў добрымі адносінамімеў добрыя адносіны
арфаграфічнаяшшытак, гарацкісшытак, гарадскі
05

Маўленчы этыкет

Веданне норм літаратурнай мовы, уменне правільна гаварыць і пісаць складаюць аснову культуры маўлення і сведчаць пра агульную культуру чалавека. Але, акрамя моўных норм, неабходна валодаць яшчэ і этычнымі нормамі, гэта значыць правіламі маўленчых паводзін.

Правілы маўленчых паводзін нацыянальна спецыфічныя. Яны адлюстраваны ў сістэме прынятых грамадствам устойлівых формул і выразаў — гэта маўленчы этыкет. Ён патрабуе:

  • уважліва слухаць таго, з кім гаворыш, не перабіваць, даслухаць выказванне да канца;
  • пры размове глядзець на суразмоўцу, не крычаць, захоўваць спакойны тон;
  • не зневажаць прысутных, не жартаваць са знешнасці людзей ці з іх імёнаў;
  • першым сказаць «добры дзень», просьбу выказаць са словамі «калі ласка», «будзьце ласкавы», за ўвагу падзякаваць, а калі выпадкова патрывожыў каго-небудзь, сказаць «прабачце, калі ласка», «выбачайце».
Паглядзім, як гэта працуе

— Добры дзень! Будзьце ласкавы, дайце, калі ласка, «Новую зямлю» Якуба Коласа.
— Калі ласка.
— Вельмі ўдзячны Вам!

У школьнай бібліятэцы вучань вітаецца першым, выказвае просьбу з ветлівымі словамі і дзякуе за паслугу (практ. 7).

Прасочваем шлях

Як выправіць памылку ў сказе

  1. Знаходзім, што «рэжа слых»

    Чытаем сказ уважліва і шукаем слова або спалучэнне, якое ўжыта няправільна.

    Мой брат малодшы на пяць гадоў за мяне.

  2. Вызначаем, якая норма парушана

    Памылка ў форме слова — марфалагічная, у спалучэнні слоў і парадку — сінтаксічная, у значэнні — лексічная.

    Парушаны парадак слоў: «малодшы … за мяне» разарвана.

  3. Выпраўляем і правяраем

    Запісваем сказ па нормах і перачытваем яго яшчэ раз.

    Мой брат на пяць гадоў малодшы за мяне.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Формулы маўленчага этыкету

Раскладзі ветлівыя выразы з даведкі практ. 6 па сітуацыях. Апошняя картка — пра моўныя нормы.

Думай як філолаг

Навошта мове нормы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пішам «не вернеш», а вымаўляем [н’а] ве́рнеш? Ці не прасцей пісаць так, як чуем?

Зверыць разважанне

Вымаўленне часціцы залежыць ад месца націску ў наступным слове: перад націскным складам [н’а] (не ве́рнеш), а перад ненаціскным [н’э] (не верабе́й). Калі б мы пісалі, як чуем, адна і тая ж часціца выглядала б на пісьме па-рознаму. Таму арфаграфічная норма замацоўвае адно напісанне — не, а арфаэпічная норма вучыць, як яго правільна прачытаць.

Аднакласнік кажа: «Галоўнае — пісаць без памылак, а як я размаўляю з людзьмі, неістотна». Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Веданне моўных норм — аснова культуры маўлення, але, акрамя моўных норм, патрэбныя і этычныя — правілы маўленчых паводзін. Можна сказаць усё правільна, але перабіць, накрычаць ці пакрыўдзіць суразмоўцу — і размова не атрымаецца. Маўленчы этыкет дапамагае данесці свае думкі і хутчэй дасягнуць узаемаразумення.

Чаму па-беларуску трэба сказаць «паказаўся цень», а па-руску — «показалась тень»?

Зверыць разважанне

У беларускай і рускай мовах некаторыя назоўнікі адрозніваюцца родам. Бел. цень — мужчынскага роду (той цень), рус. тень — жаночага. Дзеяслоў прошлага часу ўзгадняецца з назоўнікам у родзе, таму ў беларускім сказе — паказаўся. Ужыць тут жаночы род — значыць парушыць марфалагічную норму беларускай мовы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое моўная норма

    Моўная норма — агульнапрынятае ўжыванне моўных сродкаў. Нормы абавязковыя для ўсіх, хто карыстаецца мовай.

  2. Віды норм

    Нормы бываюць арфаэпічныя, акцэнталагічныя, словаўтваральныя, лексічныя, марфалагічныя, сінтаксічныя, стылістычныя, арфаграфічныя і пунктуацыйныя.

  3. Вымаўленне і націск

    Арфаэпічныя нормы патрабуюць адзінага вымаўлення гукаў, акцэнталагічныя рэгулююць месца націску: [н’а] ве́рнеш, але пішам не вернеш.

  4. Слова і граматыка

    Лексічныя нормы патрабуюць ужываць словы паводле значэння, граматычныя — правільных форм і спалучэнняў: паказаўся цень.

  5. Культура маўлення

    Веданне моўных норм — аснова культуры маўлення і сведчанне агульнай культуры чалавека.

  6. Маўленчы этыкет

    Акрамя моўных норм, патрэбныя этычныя: слухаць, не перабіваць, гаварыць спакойна і тактоўна, вітацца, прасіць, дзякаваць і прасіць прабачэння.

Памятка: разбор па кроках

«Паказалася цень» → слова цень мужчынскага роду → парушана марфалагічная норма → правільна: паказаўся цень.

  1. Знаходзім памылку. Чытаем сказ і шукаем слова або спалучэнне, якое «рэжа слых»: паказалася цень.
  2. Вызначаем парушаную норму. Цень — назоўнік мужчынскага роду, значыць, парушана марфалагічная норма.
  3. Выпраўляем і правяраем. Запісваем: З-за вугла хаты паказаўся спачатку цень — і перачытваем сказ.

Цяпер растлумач: Што такое моўная норма і чаму, акрамя моўных норм, трэба валодаць правіламі маўленчага этыкету?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое моўная норма?
2. Якія нормы патрабуюць адзінага вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў?
3. Якія нормы з’яўляюцца граматычнымі?
4. Што рэгулююць стылістычныя нормы?
5. Які сказ адпавядае нормам беларускай літаратурнай мовы?
6. У якім спалучэнні часціца не вымаўляецца як [н’э]?
7. Як па арфаграфічных нормах пішацца слова, якое вымаўляецца [шшытак]?
8. Што, акрамя моўных норм, неабходна ведаць для добрай размовы?
9. Што НЕ адпавядае маўленчаму этыкету?
10. Якім выразам адказваюць на падзяку?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑