Тэкст

§ 2. Тэкст і яго асноўныя прыметы. Спосабы і сродкі сувязі сказаў і частак тэксту

Паўтараем, што такое тэкст і па якіх прыметах яго пазнаюць, і вучымся адрозніваць паслядоўны і паралельны спосабы сувязі сказаў, знаходзіць сродкі сувязі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Перамяшай сказы ў апавяданні — і атрымаецца набор фраз, а не тэкст. Рыцары, турніры, цудоўныя дамы — усё на месцы, а сэнс знік. Што ж робіць сказы тэкстам і як яны «чапляюцца» адзін за адзін?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах пазнаюць тэкст і якімі спосабамі і сродкамі звязваюцца ў ім сказы?

01

Тэкст і яго прыметы

Тэкст — гэта выказаная ў вуснай або пісьмовай форме сукупнасць сказаў, аб’яднаных у адно цэлае тэмай і асноўнай думкай.

ПрыметаХарактарыстыка
Тэматычнае адзінстваЁсць тэма (прадмет маўлення) і асноўная думка (тое, што аўтар хацеў сказаць, растлумачыць ці ў чым пераканаць)
ЗвязнасцьСувязь паміж сказамі з дапамогай паслядоўнага ці паралельнага спосабу сувязі
ПаслядоўнасцьЭлементы зместу размяшчаюцца ў пэўным парадку, па пэўнай схеме — гэта кампазіцыя тэксту
РазгорнутасцьПадтэмы забяспечваюць шырыню ахопу тэмы, мікратэмы — глыбіню яе раскрыцця
Сэнсавая цэласнасцьУсе сказы ў тэксце звязаны паміж сабой па сэнсе
ЗавершанасцьАсноўная думка раскрываецца ў трох частках: уступе, асноўнай частцы і заключэнні
Паглядзім, як гэта працуе

«Ці ведаеце вы, як і калі ўзнікла слова валанцёр? …» (практ. 9, паводле К. Бурдзянковай).

Тэма — валанцёры і гісторыя слова. Асноўная думка — валанцёр той, хто дапамагае ад шчырага сэрца, і ім можна ганарыцца. Ёсць уступ (пытанне пра слова), асноўная частка (пра мінулае і сучаснае значэнне) і заключэнне — значыць, перад намі тэкст.

02

Паслядоўны спосаб сувязі

Пры паслядоўным спосабе сувязі думка ў тэксце развіваецца ад аднаго сказа да другога, кожны новы сказ дапаўняе, раскрывае папярэдні.

Сродкамі сувязі сказаў пры паслядоўным спосабе з’яўляюцца часцей за ўсё лексічныя паўторы, сінонімы, займеннікі.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Я іду лясной сцяжынай. 2. Паабапал яе цвітуць верасы. 3. Месцамі верас расце так густа, што ружовенькія кветачкі нагадваюць суцэльны каляровы дыван.

Другі сказ звязаны з першым займеннікам яе (= сцяжыны), трэці з другім — паўторам слова верас. Сказы ідуць ланцужком: кожны «чапляецца» за папярэдні.

03

Паралельны спосаб сувязі

Пры паралельным спосабе сувязі ўсе наступныя сказы звязаны з першым, дапаўняюць і разгортваюць яго.

Сродкамі паралельнага спосабу сувязі выступаюць: аднатыпныя граматычныя формы (напрыклад, дзеясловы ў адной і той самай форме часу і трывання), аднолькавы парадак слоў (напрыклад, выказнік стаіць перад дзейнікам), прыслоўі (спачатку, потым, затым, пасля, нарэшце) і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

Быў цёплы чэрвеньскі дзень. Ярка свяціла сонца. Неба было на дзіва сіняе і празрыстае, нават ветрыку не адчувалася (паводле М. Плотнікава).

Першы сказ называе тэму — цёплы дзень, а наступныя разгортваюць яе. Дзеясловы ў адной форме (быў, свяціла, было — прошлы час), парадак слоў аднолькавы: выказнік перад дзейнікам (быў дзень, свяціла сонца).

Параўноўваем і заўважаем

Два спосабы сувязі сказаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПаслядоўныПаралельны
Як звязаны сказыкожны з папярэднім, ланцужкомусе наступныя — з першым
Як развіваецца думкановы сказ раскрывае папярэднісказы разгортваюць першы
Сродкі сувязілексічныя паўторы, сінонімы, займеннікіаднатыпныя формы, аднолькавы парадак слоў, прыслоўі
ПрыкладЯ іду сцяжынай. Паабапал яе цвітуць верасы.Быў цёплы дзень. Ярка свяціла сонца.
04

Сувязь сказаў у тэксце на практыцы

Каб вызначыць спосаб сувязі, трэба высветліць, з якім сказам звязаны кожны наступны: з папярэднім (паслядоўны спосаб) ці з першым (паралельны спосаб), а потым знайсці сродкі сувязі.

У адным тэксце могуць спалучацца абодва спосабы. Калі ў тэксце парушаны парадак частак, губляецца яго паслядоўнасць, і тэкст цяжка зразумець (практ. 12).

Паглядзім, як гэта працуе

Зубраня падрасло, падужэла. Малыш змяніў мышастую поўсць на гладка-бурую… Яно было вельмі вясёлым, жвавым… (Я. Зазека).

Паслядоўны спосаб сувязі: замест слова зубраня ў другім сказе ўжыты сінонім малыш, а ў наступным абзацы — займеннік яно.

Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб сувязі сказаў

  1. Чытаем першы і другі сказы

    Высвятляем, пра што першы сказ і што новага дадае другі.

    Зубраня падрасло, падужэла. Малыш змяніў мышастую поўсць…

  2. Шукаем, за што «чапляецца» сказ

    Калі сказ звязаны з папярэднім — спосаб паслядоўны; калі ўсе сказы разгортваюць першы — паралельны.

    Другі сказ раскрывае першы: што змянілася ў зубраняці.

  3. Называем сродкі сувязі

    Паўтор, сінонім, займеннік — пры паслядоўнай сувязі; аднатыпныя формы, парадак слоў, прыслоўі — пры паралельнай.

    Зубраня → малыш (сінонім) → яно (займеннік): спосаб паслядоўны.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сродкі сувязі сказаў

Да якога спосабу сувязі адносіцца сродак? Раскладзі карткі. Карткі-пытанні — пра прыметы тэксту.

Думай як філолаг

Як трымаецца тэкст

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму сказ «Паляваць яму даводзіцца з самага ранку да позняга вечара» не можа пачынаць тэкст?

Зверыць разважанне

Займеннік яму толькі ўказвае на прадмет, але не называе яго. Чытач не ведае, каму даводзіцца паляваць. Такі сказ звязаны з папярэднім, дзе слова бусел ужо названа, — гэта сродак паслядоўнай сувязі. Таму перад ім павінен стаяць сказ, які называе бусла: «Ходзіць бусел па балоце».

Чаму ў апісанні завірухі Я. Колас выкарыстоўвае паралельную сувязь, а ў апавяданні пра зубраня Я. Зазека — паслядоўную?

Зверыць разважанне

Апісанне малюе адну карціну, і сказы дапаўняюць яе, як мазкі на палатне: пасыпаў сняжок, навіслі хмары, гула музыка. Яны раўнапраўныя і звязаны з агульнай тэмай — паралельна. У апавяданні пра зубраня думка развіваецца ад сказа да сказа: што змянілася, якім яно было, як гуляла з Пумам — таму сказы ідуць ланцужком, паслядоўна.

Сябар кажа: «Калі ўсе сказы пра бусла, значыць, гэта ўжо тэкст». Ці дастаткова адной тэмы?

Зверыць разважанне

Недастаткова. Тэматычнае адзінства — толькі адна з прымет тэксту. Патрэбныя таксама звязнасць, паслядоўнасць, разгорнутасць, сэнсавая цэласнасць і завершанасць. Калі часткі пра бусла пераблытаць (практ. 12), тэма застанецца, але тэкст страціць паслядоўнасць і будзе цяжка зразумелы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое тэкст

    Тэкст — сукупнасць сказаў, аб’яднаных у адно цэлае тэмай і асноўнай думкай, у вуснай або пісьмовай форме.

  2. Шэсць прымет

    Тэматычнае адзінства, звязнасць, паслядоўнасць, разгорнутасць, сэнсавая цэласнасць, завершанасць.

  3. Тры часткі

    Завершаны тэкст мае ўступ, асноўную частку і заключэнне.

  4. Паслядоўная сувязь

    Кожны новы сказ раскрывае папярэдні; сродкі — лексічныя паўторы, сінонімы, займеннікі.

  5. Паралельная сувязь

    Усе сказы разгортваюць першы; сродкі — аднатыпныя граматычныя формы, аднолькавы парадак слоў, прыслоўі спачатку, потым, нарэшце.

  6. Парадак мае значэнне

    Калі часткі тэксту пераблытаныя, парушаецца паслядоўнасць і тэкст губляе сэнс.

Памятка: разбор па кроках

Я іду лясной сцяжынай. Паабапал яе цвітуць верасы. → займеннік яе = сцяжыны → спосаб паслядоўны.

  1. Знаходзім тэму і асноўную думку. Пра што тэкст і што хацеў сказаць аўтар: валанцёр — той, хто дапамагае ад шчырага сэрца.
  2. Высвятляем, як звязаны сказы. Кожны наступны сказ звязаны з папярэднім (паслядоўна) ці з першым (паралельна).
  3. Называем сродкі сувязі. Паўторы, сінонімы, займеннікі — пры паслядоўнай сувязі; аднатыпныя формы, парадак слоў, прыслоўі — пры паралельнай.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах пазнаюць тэкст і якімі спосабамі і сродкамі звязваюцца ў ім сказы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое тэкст?
2. Якая з названых НЕ з’яўляецца прыметай тэксту?
3. З якіх частак складаецца завершаны тэкст?
4. Пры якім спосабе сувязі кожны новы сказ дапаўняе, раскрывае папярэдні?
5. Што з’яўляецца сродкамі паслядоўнай сувязі часцей за ўсё?
6. Які сродак сувязі ў сказах «Зубраня падрасло. Малыш змяніў мышастую поўсць на гладка-бурую»?
7. Які фрагмент пабудаваны на паралельнай сувязі?
8. Што перадае загаловак «Бусел»?
9. Якая прымета тэксту парушана, калі яго часткі пераблытаныя?
10. Які радок напісаны правільна (практ. 13)?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑