Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

Падводзім вынікі года: успамінаем сістэму часцін мовы, іх агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы і ролю ў сказе, правяраем сябе на тэкстах падручніка.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай радок Н. Загорскай: «Зберажыце вечнасці крыніцу — Нашу, беларускую, мову». Тут ёсць дзеяслоў, назоўнікі, займеннік, прыметнік — і кожнае слова выконвае сваю ролю. За год мы вывучылі ўсе часціны мовы, якія засталіся: дзеяслоў з яго формамі, прыслоўе, службовыя часціны мовы і выклічнік. Сабяром іх у адну сістэму.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як уладкавана сістэма часцін мовы і як вызначыць часціну мовы любога слова ў сказе?

01

Часціны мовы

Часціны мовы — гэта групы слоў, якія маюць агульнае сэнсавае значэнне, марфалагічныя прыметы і выконваюць у сказе пэўную сінтаксічную ролю.

ГрупаЧасціны мовы
Самастойныя зменныя, якія скланяюццаназоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік; дзеепрыметнік (форма дзеяслова)
Самастойныя зменныя, якія спрагаюццадзеяслоў
Самастойныя нязменныяпрыслоўе; дзеепрыслоўе (нязменная форма дзеяслова)
Службовыяпрыназоўнік, злучнік, часціца
Асобнае месцавыклічнік
Паглядзім, як гэта працуе

Мы выйшлі з дому. Усё неба палала агнямі (Я. Бяганская).

Мы — займеннік, выйшлі — дзеяслоў, з — прыназоўнік, дому, неба, агнямі — назоўнікі, усё — займеннік, палала — дзеяслоў. Самастойныя словы — члены сказа, прыназоўнік з уваходзіць у склад акалічнасці з дому.

Параўноўваем і заўважаем

Агульнае значэнне самастойных часцін мовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Часціна мовыАгульнае значэннеПрыклады
Назоўнікпрадметнасцьлес, радасць
Прыметнікпрымета прадметародны, залаты
Лічэбніклік, колькасць прадметаў, парадак пры лічэннічатыры, дзясяты
Займеннікуказвае на прадметы, прыметы, колькасць, але не называе іхмы, гэты, столькі
Дзеяслоўдзеянне або стан прадметаткаць, спаць
Прыслоўепрымета дзеяння, прыметы або прадметаціха, вельмі, усмятку
02

Марфалагічныя прыметы

Марфалагічныя прыметы часцін мовы дзеляцца на пастаянныя і зменныя (непастаянныя).

  • Пастаянныя: у назоўніка — род, скланенне, уласны ці агульны, адушаўлёны ці неадушаўлёны; у дзеяслова — трыванне, спражэнне, пераходнасць, зваротнасць.
  • Зменныя: склон і лік у назоўніка; род, лік, склон у прыметніка; лад, час, асоба, лік, род у дзеяслова.
  • Нязменныя словы і формы: прыслоўі, дзеепрыслоўі, службовыя часціны мовы, выклічнікі, а таксама нескланяльныя назоўнікі (кіно, метро) і інфінітыў.
  • Формы дзеяслова: неазначальная форма (інфінітыў), спрагальныя формы абвеснага, умоўнага і загаднага ладу, дзеепрыметнік, дзеепрыслоўе.
  • Састаўныя формы: будучы складаны час (буду маляваць), умоўны лад (маляваў бы), некаторыя формы загаднага ладу (давайце шукаць), складаныя формы ступеняў параўнання (больш цікавы, самы цікавы).
Паглядзім, як гэта працуе

Абавязкова праверце свой заплечнік на трываласць (Я. Стакіловіч).

Праверце — дзеяслоў закончанага трывання (пастаянная прымета), загаднага ладу, множнага ліку (зменныя прыметы). Абавязкова — прыслоўе, нязменнае слова.

03

Часціны мовы ў сказе

Словы самастойных часцін мовы з’яўляюцца членамі сказа. Службовыя часціны мовы не называюць ні прадметаў, ні прымет, ні дзеянняў, не змяняюцца і не бываюць асобна членамі сказа. Выклічнікі не з’яўляюцца членамі сказа.

Прыназоўнік уваходзіць у склад члена сказа разам з назоўнікам (займеннікам); злучнік звязвае аднародныя члены або часткі складанага сказа; часціца надае слову ці сказу дадатковае значэнне. Назоўнік можа быць любым членам сказа: дзейнікам, выказнікам, дапаўненнем, азначэннем, акалічнасцю.

Паглядзім, як гэта працуе

Яго ядуць і вараным, і смажаным, як у нас бульбу (В. Вольскі).

Паўторны злучнік і… і звязвае аднародныя члены вараным, смажаным. Злучнік як далучае параўнанне, прыназоўнік у разам з займеннікам утварае акалічнасць «у нас». Членамі сказа яны не з’яўляюцца.

04

Самастойныя словы ў тэксце

У тэксце кожная часціна мовы выконвае сваю сэнсава-стылістычную ролю: прыслоўі ўдакладняюць дзеянне і ствараюць вобраз, лічэбнікі дакладна перадаюць колькасць, прыметнікі малююць прадмет.

Прыблізная колькасць выражаецца прыназоўнікам каля з лічэбнікам (каля дзвюх тысяч раслін, каля дзесяці паясоў), спалучэннем двух лічэбнікаў праз дэфіс (па тры-чатыры метры), словам больш за (больш за два метры). Прыслоўі з паўторам асновы пішуцца праз дэфіс: ціха-ціха.

Паглядзім, як гэта працуе

Неба было зусім нізка над намі і такое яркае, прыгожае. I так было ціха-ціха, нібы ўся зямля раптам заснула (Я. Бяганская).

Прыслоўі нізка, ціха-ціха, раптам дапамагаюць убачыць і адчуць карціну паўночнага ззяння; прыметнікі яркае, прыгожае перадаюць уражанне аўтара.

05

Утварэнне і правапіс слоў

Паўтараючы часціны мовы, звяртаем увагу на ўтварэнне слоў і правапіс: прыналежныя прыметнікі з суфіксамі -ав- (-аў), -ін- (-ын-), правапіс уласных назваў, не (ня) са словамі розных часцін мовы.

Уласныя назвы пішуцца з вялікай літары: Полацк, Слуцк, Мінск, Іпацьеўскі летапіс, Максім Багдановіч. У складаных назвах устаноў з вялікай літары пішацца першае слова і ўласныя імёны: Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Дзяржаўны музей гісторыі і культуры.

Паглядзім, як гэта працуе

Перайміце працавітасць дзедаву… бацькаву ашчаднасць… згаварыць прабабчыну замову (Н. Загорская).

Дзедаў, бацькаў — прыналежныя прыметнікі з суфіксам -ав- (-аў); прабабчын — з суфіксам -ын- (пры чаргаванні к — ч: прабабка — прабабчын).

Прасочваем шлях

Як вызначыць часціну мовы слова

  1. Ставім пытанне

    Пытанне задаём ад слова, з якім звязана выдзеленае слова. Службовыя словы і выклічнікі на пытанні не адказваюць.

    палала (як?) ярка

  2. Вызначаем агульнае значэнне

    Высвятляем, што абазначае слова: прадмет, прымету, лік, дзеянне, прымету дзеяння або толькі служыць для сувязі.

    ярка — прымета дзеяння

  3. Правяраем марфалагічныя прыметы

    Ці змяняецца слова, па якіх прыметах.

    ярка — нязменнае, мае ступені параўнання: ярчэй

  4. Вызначаем ролю ў сказе

    Самастойнае слова — член сказа; службовае ўваходзіць у склад члена сказа або звязвае словы.

    ярка — акалічнасць; прыслоўе

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Самастойная, службовая ці выклічнік

Вызначы, да якой групы часцін мовы адносіцца выдзеленае слова.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважаем пра сістэму часцін мовы, якую вывучылі за год.

Чаму ў падручніку дзеепрыметнік і дзеепрыслоўе названы асобымі формамі дзеяслова, а не асобнымі часцінамі мовы?

Зверыць разважанне

Яны ўтвараюцца ад дзеяслова і захоўваюць яго прыметы: трыванне (прачытаны — чытаны, прачытаўшы — чытаючы), зваротнасць, кіраванне (прачытаўшы кнігу). Адначасова дзеепрыметнік, як прыметнік, абазначае прымету прадмета і скланяецца, а дзеепрыслоўе, як прыслоўе, не змяняецца і паясняе дзеяслоў. Таму гэта асаблівыя формы дзеяслова.

Словы дзякуй і дзякуючы паходзяць ад дзеяслова дзякаваць. Да якіх часцін мовы яны адносяцца?

Зверыць разважанне

Дзякуй — выклічнік этыкету: выражае падзяку, не называючы яе. Дзякуючы ў спалучэнні дзякуючы сябру — вытворны прыназоўнік (паходзіць ад дзеепрыслоўя). А ў сказе «Дзякуючы за дапамогу, ён усміхнуўся» — дзеепрыслоўе: абазначае дадатковае дзеянне. Часціну мовы вызначаем толькі ў сказе.

Словы якой часціны мовы могуць быць усімі членамі сказа? Дакажы прыкладамі (па практ. 390).

Зверыць разважанне

Назоўнік. Дзейнік: Сонца ўзышло. Выказнік: Мой брат — вучань. Дапаўненне: Я бачу сонца. Азначэнне (неўзгодненае): кніга брата. Акалічнасць: ішоў лесам. Службовыя ж часціны мовы і выклічнікі членамі сказа не бываюць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Сістэма часцін мовы

    Часціны мовы — групы слоў з агульным сэнсавым значэннем, марфалагічнымі прыметамі і пэўнай сінтаксічнай роляй.

  2. Тры групы

    Часціны мовы дзеляцца на самастойныя, службовыя і выклічнік; самастойныя бываюць зменныя і нязменныя.

  3. Формы дзеяслова

    Дзеепрыметнік і дзеепрыслоўе — асобыя формы дзеяслова: першы скланяецца, другое не змяняецца.

  4. Прыметы

    Марфалагічныя прыметы бываюць пастаянныя (род, трыванне, спражэнне) і зменныя (склон, лік, час, асоба).

  5. Роля ў сказе

    Самастойныя словы — члены сказа, службовыя часціны мовы і выклічнікі членамі сказа не з’яўляюцца.

  6. Праверка ў кантэксце

    Часціну мовы вызначаем па пытанні, значэнні, прыметах і ролі ў канкрэтным сказе, бо словы могуць пераходзіць з адной часціны мовы ў іншую.

Памятка: разбор па кроках

Абавязкова (як?) — прыслоўе, акалічнасць; праверце — дзеяслоў загаднага ладу, выказнік; на — прыназоўнік, не член сказа.

  1. Крок 1. Ставім да слова пытанне і вызначаем яго агульнае значэнне.
  2. Крок 2. Правяраем марфалагічныя прыметы: пастаянныя і зменныя, ці змяняецца слова наогул.
  3. Крок 3. Вызначаем сінтаксічную ролю слова і называем часціну мовы.

Цяпер растлумач: Як уладкавана сістэма часцін мовы і як вызначыць часціну мовы любога слова ў сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое часціны мовы?
2. Якая часціна мовы службовая?
3. Якая часціна мовы спрагаецца?
4. Якое агульнае значэнне мае лічэбнік?
5. Якая прымета назоўніка пастаянная?
6. Якая форма дзеяслова састаўная?
7. Словы якой часціны мовы не бываюць асобна членамі сказа?
8. Якое слова ў сказе «Неба было зусім нізка над намі» — прыназоўнік?
9. Які злучнік падпарадкавальны?
10. Як выражана прыблізная колькасць у сказе «Майстар за год мог зрабіць каля дзесяці паясоў»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑