Пераход слоў з адной часціны мовы ў іншую

§ 54. Пераход слоў з адной часціны мовы ў іншую

Даведваемся, як словы адной часціны мовы набываюць значэнне іншай і выконваюць яе ролю ў сказе, і вучымся вызначаць часціну мовы па кантэксце.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

На дзверах класа вісіць графік: «Дзяжурны — Ігар». А на перапынку настаўніца просіць: «Дзяжурны вучань, адчыні, калі ласка, акно». Слова тое самае, а ў першым выпадку яно адказвае на пытанне хто?, у другім — які? Ці адна гэта часціна мовы?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як слова адной часціны мовы пераходзіць у іншую і як гэта вызначыць у сказе?

01

Што такое пераход слоў

Некаторыя словы адной часціны мовы могуць набываць значэнне іншай часціны мовы і выконваць яе ролю, гэта значыць, яны пераходзяць у іншую часціну мовы.

Каб вызначыць, якой часцінай мовы з’яўляецца слова ў сказе, улічваем яго значэнне, пытанне, сувязь з іншымі словамі і сінтаксічную ролю, а не толькі знешні выгляд.

Паглядзім, як гэта працуе

Паляўнічы сабака напаў на след лісіцы. — Паляўнічы доўга ішоў па слядах лісіцы.

У першым сказе паляўнічы — прыметнік: звязаны з назоўнікам сабака, адказвае на пытанне які?, абазначае прымету, з’яўляецца азначэннем. У другім — назоўнік: адказвае на пытанне хто?, абазначае асобу, з’яўляецца дзейнікам.

02

Пераход у назоўнікі

У назоўнікі часта пераходзяць прыметнікі і дзеепрыметнікі. Значэнне назоўніка могуць набываць і іншыя часціны мовы, напрыклад прыслоўі.

Такое слова абазначае прадмет або асобу, адказвае на пытанні хто? што? і выконвае ў сказе ролю дзейніка або дапаўнення.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы верым у сонечнае заўтра. Ці праўда, калі шчыра распытацца ў параненага? (Ф. Янкоўскі)

Прыслоўе заўтра набыло значэнне назоўніка: у яго ёсць азначэнне сонечнае, у сказе яно — дапаўненне. Дзеепрыметнік паранены абазначае асобу (у каго?) і таксама ўжыты ў значэнні назоўніка.

03

Дзеепрыметнікі ў ролі прыметнікаў

У прыметнікі могуць пераходзіць дзеепрыметнікі, калі набываюць якаснае значэнне.

Такое слова ўжо не абазначае прымету паводле дзеяння, а называе пастаянную якасць прадмета.

Паглядзім, як гэта працуе

Толькі б болей зрабіць для любімай Радзімы (П. Панчанка).

Любімая Радзіма — дарагая, родная: слова выражае якасць, а не дзеянне «яе любяць», таму тут яно ўжыта як прыметнік.

04

Прыслоўі ў ролі прыназоўнікаў

Многія прыслоўі пераходзяць у прыназоўнікі.

Прыслоўе адносіцца да дзеяслова і адказвае на пытанне (дзе? куды? як?). Прыназоўнік адказаць на пытанне не можа: ён ужываецца толькі разам з назоўнікам або займеннікам у пэўным склоне.

Паглядзім, як гэта працуе

Старшыня зайшоў у кабінет і сеў насупраць. — Насупраць хаты рос вялікі разложысты дуб.

У першым сказе насупраць адказвае на пытанне дзе? — гэта прыслоўе. У другім яно звязвае назоўнік хаты з дзеясловам рос — гэта прыназоўнік.

Параўноўваем і заўважаем

Адно слова — розныя часціны мовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловаУласцівая роляНовая роля
паляўнічыПаляўнічы сабака… — прыметнік, азначэннеПаляўнічы ішоў… — назоўнік, дзейнік
заўтраПрыду заўтра — прыслоўе, акалічнасцьВерым у сонечнае заўтра — назоўнік, дапаўненне
параненыПаранены ў руку салдат — дзеепрыметнікРаспытацца ў параненага — назоўнік
любімыЛюбімы ўсімі настаўнік — дзеепрыметнікЛюбімая Радзіма — прыметнік
насупрацьСеў насупраць — прыслоўеНасупраць хаты — прыназоўнік
05

Займеннік у розных ролях

Значэнне і ролю слова ў сказе вызначаюць па кантэксце: адно і тое ж слова можа быць рознымі членамі сказа і набываць значэнне іншай часціны мовы.

Паглядзім, як гэта працуе

…калі спытацца і паглядзець на яго і на яго раны? (Ф. Янкоўскі) — Нашы былі ўжо блізка (І. Шамякін).

Першае яго — асабовы займеннік (на каго?), дапаўненне. Другое яго адказвае на пытанне чые? і з’яўляецца азначэннем. Займеннік нашы ўжыты ў значэнні назоўніка (свае салдаты) і з’яўляецца дзейнікам.

Прасочваем шлях

Як вызначыць часціну мовы слова ў сказе

  1. Ставім пытанне

    Пытанне задаём ад слова, з якім звязана выдзеленае слова.

    Паляўнічы (хто?) ішоў па слядах.

  2. Вызначаем значэнне

    Высвятляем, што абазначае слова ў гэтым сказе: прадмет, прымету, прымету дзеяння ці сувязь слоў.

    паляўнічы — асоба

  3. Вызначаем ролю ў сказе

    Звяртаем увагу, якім членам сказа з’яўляецца слова.

    паляўнічы — дзейнік

  4. Робім вывад

    Называем часціну мовы, у якую перайшло слова, і ад якой яно паходзіць.

    прыметнік перайшоў у назоўнік

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якая часціна мовы ў сказе

Вызначы, якой часцінай мовы з’яўляецца слова пасля стрэлкі ў гэтым сказе.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважаем, чаму часціну мовы вызначаюць толькі ў сказе.

Чаму часціну мовы слова паляўнічы нельга вызначыць, калі слова стаіць асобна, без сказа?

Зверыць разважанне

Па форме паляўнічы падобна на прыметнік (канчатак -ы, змяняецца па родах). Але ў сказе «Паляўнічы доўга ішоў» яно адказвае на пытанне хто?, называе асобу і з’яўляецца дзейнікам — гэта назоўнік. Часціна мовы вызначаецца сукупнасцю значэння, пытання і ролі ў сказе, таму без кантэксту адказ немагчымы.

Слова сталовая (у школьнай сталовай) і слова незнаёмы (Незнаёмы паглядзеў на мяне) — абодва прыметнікі, якія ўжываюцца як назоўнікі. Чым адрозніваецца іх пераход?

Зверыць разважанне

Сталовая даўно і назаўсёды стала назоўнікам — гэта назва памяшкання, і ў слоўніку яна падаецца як назоўнік. Незнаёмы становіцца назоўнікам толькі ў пэўным сказе, а звычайна застаецца прыметнікам: незнаёмы горад. Адны словы пераходзяць канчаткова, іншыя — толькі ў кантэксце.

Як праверыць, чым з’яўляецца насупраць — прыслоўем ці прыназоўнікам?

Зверыць разважанне

Трэба паглядзець, ці ёсць пасля слова назоўнік (займеннік), з якім яно звязана. Калі насупраць ужываецца з назоўнікам у родным склоне (насупраць хаты), яно не адказвае на пытанне — гэта прыназоўнік. Калі яно адносіцца да дзеяслова і адказвае на пытанне дзе? (сеў насупраць), — гэта прыслоўе.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Пераход слоў

    Словы адной часціны мовы могуць набываць значэнне іншай часціны мовы і выконваць яе ролю ў сказе.

  2. Галоўнае — кантэкст

    Часціну мовы такога слова вызначаюць па значэнні, пытанні і ролі ў сказе, а не па знешнім выглядзе.

  3. У назоўнікі

    Часцей за ўсё ў назоўнікі пераходзяць прыметнікі і дзеепрыметнікі: паляўнічы, паранены, незнаёмы, блізкія.

  4. Назоўнік з прыслоўя

    Прыслоўе таксама можа набыць значэнне назоўніка: верым у сонечнае заўтра.

  5. У прыметнікі

    Дзеепрыметнік пераходзіць у прыметнік, калі набывае якаснае значэнне: любімая Радзіма.

  6. У прыназоўнікі

    Многія прыслоўі пераходзяць у прыназоўнікі: сеў насупраць — насупраць хаты.

Памятка: разбор па кроках

Дзяжурны вучань (які?) — прыметнік, азначэнне; Дзяжурны выцер дошку (хто?) — назоўнік, дзейнік.

  1. Крок 1. Ставім пытанне да выдзеленага слова ад слова, з якім яно звязана.
  2. Крок 2. Вызначаем, што абазначае слова ў гэтым сказе і якім членам сказа яно з’яўляецца.
  3. Крок 3. Называем часціну мовы, у якую перайшло слова, і параўноўваем з яго ўласцівай роллю.

Цяпер растлумач: Як слова адной часціны мовы пераходзіць у іншую і як гэта вызначыць у сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што адбываецца пры пераходзе слова ў іншую часціну мовы?
2. У якім сказе слова паляўнічы — назоўнік?
3. У якую часціну мовы часцей за ўсё пераходзяць прыметнікі і дзеепрыметнікі?
4. Калі дзеепрыметнік пераходзіць у прыметнік?
5. У якім сказе насупраць — прыназоўнік?
6. Якім членам сказа з’яўляецца заўтра ў сказе «Мы верым у сонечнае заўтра»?
7. У якім сказе слова незнаёмы ўжыта ў ролі назоўніка?
8. Якой часцінай мовы з’яўляецца міма ў сказе «Машына праехала міма»?
9. Па чым вызначаюць часціну мовы слова, якое перайшло з адной часціны мовы ў іншую?
10. У якім сказе слова блізкія — назоўнік?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑