Паглыбляем веды пра стылі маўлення: вучымся вызначаць стыль тэксту па яго асноўных прыметах і бачыць, як назоўнікі, дзеясловы і іншыя часціны мовы ствараюць стыль.
Пра адзін і той жа лес можна напісаць верш, артыкул для энцыклапедыі, правілы паводзін у запаведніку і допіс у школьную газету. Тэма адна, а тэксты атрымаюцца зусім розныя: у іх розныя адрасаты, мэты і словы. Чаму так адбываецца — разбярэмся ў гэтым параграфе.
Па якіх прыметах вызначаецца стыль тэксту і якую ролю ў гэтым адыгрываюць часціны мовы?
Стылі маўлення падзяляюцца на гутарковы і кніжныя. Да кніжных стыляў адносяцца мастацкі, навуковы, афіцыйны і публіцыстычны.
| Гутарковы | Кніжныя |
|---|---|
| гутарковы | мастацкі, навуковы, афіцыйны, публіцыстычны |
Гутарковым стылем мы карыстаемся ў штодзённых зносінах — дома, з сябрамі, на перапынку. Кніжныя стылі ўжываюцца ў літаратуры, навуцы, дакументах, газетах і на радыё, тэлебачанні, у інтэрнэце.
Для тэксту кожнага стылю ўласцівы свае прыметы: каму адрасаваны, з якой мэтай, дзе выкарыстоўваецца (сфера выкарыстання), характэрныя моўныя сродкі. Па гэтых асноўных прыметах і вызначаецца стыль пэўнага тэксту.
Стыль вызначаюць па ўсёй сукупнасці прымет, а не па адной: дыялог, напрыклад, бывае і ў гутарковай размове, і ў апавяданні.
Кожны стыль мае свае моўныя сродкі: мастацкі — вобразныя словы, гутарковы — жывую размову, афіцыйны — дакладныя стандартныя выразы, навуковы — тэрміны, публіцыстычны — ацэнку і зварот да чытача.
| Урывак (практ. 35) | Стыль |
|---|---|
| Загуў у хвойках гуллівы ветрык, і дрэвы адгукнуліся шэптам. | мастацкі |
| — Як гэта «зьбераце на стол»? — Ці сваяк, ці так чалавек трапіцца… | гутарковы |
| Перадача білета іншым асобам забараняецца. | афіцыйны |
| Для праверкі напісання літары зычнага гука трэба падабраць роднаснае слова. | навуковы |
| Помніць яго ўся Беларусь! | публіцыстычны |
Загуў у хвойках гуллівы ветрык, і дрэвы адгукнуліся шэптам (паводле В. Бялова).
Прыметнік гуллівы і дзеяслоў адгукнуліся ўжыты ў пераносным значэнні: ветрык і дрэвы паводзяць сябе, як жывыя. Мэта — стварыць вобраз і перадаць пачуцці, значыць, стыль мастацкі.
| Стыль | Мэта | Моўныя сродкі |
|---|---|---|
| гутарковы | зносіны ў побыце | размоўныя словы, дыялог, няпоўныя сказы |
| мастацкі | стварыць вобраз, уздзейнічаць на пачуцці | словы ў пераносным значэнні, эпітэты, параўнанні |
| навуковы | паведаміць дакладныя веды | тэрміны, назоўнікі, дзеясловы цяперашняга часу |
| афіцыйны | даць указанні, прадпісанні | спецыяльная лексіка, аддзеяслоўныя назоўнікі, стандартныя выразы |
| публіцыстычны | паведаміць пра грамадска важнае, пераканаць | ацэначныя словы, заклікі, клічныя сказы |
У навуковым тэксце пераважаюць назоўнікі, у тым ліку ў форме множнага ліку: яны называюць паняцці і цэлыя групы прадметаў. Дзеясловы часта ўжываюцца ў форме 3-й асобы множнага ліку цяперашняга часу і абазначаюць пастаянныя, заўсёды ўласцівыя дзеянні.
Рыбы, лічынкі некаторых насякомых, малюскі жывуць у вадзе. Дыхаюць водныя жывёлы пры дапамозе жабраў раствораным у вадзе кіслародам («Сусвет»).
Рыбы, малюскі, жывёлы — гэта не адна рыба ці адзін малюск, а ўсе такія арганізмы. Жывуць, дыхаюць паказваюць не тое, што адбываецца ў момант гаворкі, а тое, што ўласціва гэтым жывёлам заўсёды. Слова жабры — тэрмін.
Афіцыйны стыль выкарыстоўваецца ў галіне справаводства і заканадаўства. Яму ўласцівы дакладнасць і дэталёвасць выкладу, адсутнасць эмацыянальнасці. Тут ужываецца спецыяльная лексіка, пераважаюць назоўнікі, у тым ліку ўтвораныя ад дзеясловаў, сустракаюцца сказы ўскладненай будовы.
Прыём у школу… ажыццяўляецца на падставе заявы на імя дырэктара школы і наступных дакументаў: пасведчання аб агульнай базавай адукацыі; даведкі аб стане здароўя… (з Правіл унутранага распарадку для навучэнцаў).
Спецыяльная лексіка: заява, даведка, пасведчанне. Назоўнікі, утвораныя ад дзеясловаў: прыём (прыняць), асваенне (асвоіць), рашэнне (вырашыць), навучанне (навучаць), залічэнне (залічыць).
Стылістычны разбор — гэта тэкст-разважанне: у ім ёсць тэзіс (тэкст належыць да пэўнага стылю), доказы і вывад.
Словы па-першае, па-другое, па-трэцяе, па-чацвёртае, значыць звязваюць часткі разважання і робяць яго лагічным.
Каму адрасаваны тэкст: сябру, вучням, чытачам газеты, дырэктару?
Прыём у школу… на падставе заявы на імя дырэктара — адрасат: навучэнцы і іх бацькі.
Навошта напісаны тэкст і дзе ён выкарыстоўваецца?
Мэта — даць указанні; сфера — справаводства.
Якія словы і формы пераважаюць: тэрміны, вобразныя словы, аддзеяслоўныя назоўнікі, размоўныя словы?
заява, даведка; прыём, залічэнне; сказы ўскладненай будовы
Калі ўсе прыметы адпавядаюць аднаму стылю — называем яго.
Значыць, тэкст адносіцца да афіцыйнага стылю.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Рыбы дыхаюць жабрамі → адрасат: вучні; мэта: паведаміць веды; сродкі: тэрмін жабры, дзеяслоў дыхаюць (3-я асоба мн. л. цяп. часу) → навуковы стыль.
Задача 1. Практ. 39. Выпішы з падручніка па біялогіі ці геаграфіі для VII класа невялікі тэкст навуковага стылю (2–3 сказы). Назаві тры моўныя сродкі, характэрныя для гэтага стылю.
Узор: «Рэкі Беларусі адносяцца да басейнаў Чорнага і Балтыйскага мораў. Яны жывяцца пераважна снегавымі і дажджавымі водамі».
Моўныя сродкі: тэрміны (басейн, жыўленне), назоўнікі ў множным ліку (рэкі, воды), дзеясловы цяперашняга часу (адносяцца, жывяцца) абазначаюць пастаянныя ўласцівасці.
Правер: у тэксце няма слоў у пераносным значэнні і клічных сказаў.
Задача 2. Малодшы брат хоча займацца ў шахматным гуртку і напісаў: «Хачу ў шахматы, бо там класна! Запішыце, калі ласка». Дапамажы яму перапісаць тэкст як заяву афіцыйнага стылю.
Узор: «Кіраўніку шахматнага гуртка Дома творчасці дзяцей і моладзі Іванову І. І. вучня 5 „А“ класа Пятрова Міхаіла. Заява. Прашу прыняць мяне ў шахматны гурток. 2 лістапада 2026 г. Подпіс».
Правер: ёсць адрасат і подпіс, стандартны выраз «прашу прыняць», няма размоўных слоў (класна) і клічных сказаў.
Задача 3. У суботу ваш клас прыбіраў школьны сад. Напішы пра гэта двума спосабамі: паведамленне ў чат класа (гутарковы стыль) і 2–3 сказы для школьнай газеты (публіцыстычны стыль).
Чат: «Усім дзякуй за суботу! Сад як новы. Хто забыў рукавіцы — яны ў настаўніцы».
Газета: «Сямікласнікі нашай школы прыбралі школьны сад. Цяпер тут чыста і ўтульна. Беражыце сад — ён наша агульная гордасць!»
Правер: у чаце — размоўныя словы і кароткія сказы; у газеце — ацэнка і заклік да чытачоў.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Размяркуй урыўкі па стылях, а потым адкажы на пытанні. Глядзі на адрасата, мэту і моўныя сродкі.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
У тэксце «Насельнікі вадаёмаў» усе дзеясловы стаяць у цяперашнім часе: жывуць, дыхаюць, ныраюць. Але аўтар не назіраў за рыбамі ў той момант, калі пісаў. Чаму ўжыты цяперашні час?
У навуковым тэксце цяперашні час мае абагульненае значэнне: ён абазначае не дзеянне ў момант гаворкі, а пастаянную ўласцівасць. Рыбы дыхаюць жабрамі заўсёды — учора, сёння і праз сто гадоў. Таму форма 3-й асобы множнага ліку цяперашняга часу — тыповы сродак навуковага стылю: яна гаворыць пра ўсіх такіх жывёл і пра ўсе часы адразу.
Вучань сказаў: «Тэкст „І на стол зьбяру“ — мастацкі, бо ў ім ёсць дыялог». Ці мае ён рацыю?
Не. Дыялог бывае і ў апавяданні, і ў жывой размове, таму па ім адным стыль не вызначыш. Трэба ўлічыць усе прыметы: тэкст перадае жывую размову з прадаўшчыцай, яго мэта — зносіны, у ім размоўныя і дыялектныя словы (гэдакіх, будзя, мо, зьбяру), няма вобразных параўнанняў. Значыць, гэта гутарковы стыль.
Чаму ў правілах бібліятэкі няма ніводнага слова ў пераносным значэнні і ніводнага клічнага сказа?
Правілы — тэкст афіцыйнага стылю. Яго мэта — дакладна паведаміць, што можна і чаго нельга, каб усе зразумелі гэта аднолькава. Пераносныя значэнні і эмоцыі маглі б даць розныя тлумачэнні, таму афіцыйнаму стылю ўласцівы дакладнасць, стандартныя выразы (забараняецца, абавязкова) і адсутнасць эмацыянальнасці.
Стылі маўлення падзяляюцца на гутарковы і кніжныя: мастацкі, навуковы, афіцыйны, публіцыстычны.
Стыль вызначаюць па тым, каму адрасаваны тэкст, з якой мэтай, дзе выкарыстоўваецца і якія ў ім моўныя сродкі.
Адна прымета (напрыклад, дыялог) не вызначае стыль: глядзім на сукупнасць прымет.
Тэрміны, назоўнікі ў множным ліку і дзеясловы 3-й асобы множнага ліку цяперашняга часу перадаюць пастаянныя ўласцівасці.
Спецыяльная лексіка, назоўнікі, утвораныя ад дзеясловаў (прыём, залічэнне), дакладнасць і адсутнасць эмацыянальнасці.
Гэта тэкст-разважанне: тэзіс, доказы (па-першае, па-другое…) і вывад.
Прыём у школу ажыццяўляецца на падставе заявы → сфера: справаводства; мэта: даць указанні; сродкі: заява, даведка, прыём, залічэнне → афіцыйны стыль.
Цяпер растлумач: Па якіх прыметах вызначаецца стыль тэксту і якую ролю ў гэтым адыгрываюць часціны мовы?
Загрузка прагрэсу…