Паўтарэнне вывучанага ў V—VI класах

§ 5. Будова слова. Словаўтварэнне вывучаных часцін мовы

Паўтараем, з якіх значымых частак складаецца слова, чым формы слова адрозніваюцца ад новых слоў і якімі спосабамі ўтвараюцца назоўнікі, прыметнікі, лічэбнікі і займеннікі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сцяна, сцяны, сцяне — гэта адно слова ці тры? А стол, сталовая, настольнік? Корань у іх агульны, але ў першым выпадку мяняецца толькі форма, а ў другім нараджаюцца новыя словы з іншым значэннем. Разбярэмся, як гэта адрозніць.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць формы аднаго слова ад новых слоў і якімі спосабамі ўтвараюцца словы?

01

Значымыя часткі слова

Слова можа складацца са значымых частак — марфем: кораня, прыстаўкі, суфікса і канчатка. Частка слова без канчатка называецца асновай.

  • Корань — агульная частка роднасных (аднакаранёвых) слоў, у ім заключана іх агульнае значэнне.
  • Прыстаўка стаіць перад коранем, суфікс — пасля кораня; абедзве служаць для ўтварэння новых слоў (суфікс — і для ўтварэння формаў).
  • Канчатак — зменная частка слова, якая служыць для сувязі слоў у словазлучэнні і сказе. Каб яго вызначыць, трэба змяніць слова.
  • Нулявы канчатак не выражаны гукамі, але выяўляецца пры змяненні слова: стол□ — стала, бусел□ — бусла.
Паглядзім, як гэта працуе

най-больш; касм-ічн-ых; бусл-янк-у

Найбольш: прыстаўка най-, корань -больш-, канчатка няма — слова не змяняецца. Касмічных: корань -касм- (космас), суфікс -ічн-, канчатак -ых. Буслянку: корань -бусл-, суфікс -янк-, канчатак -у.

02

Формы слова і новыя словы

Пры змяненні слова (напрыклад, скланенні назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў) утвараюцца формы аднаго і таго ж слова: сцяна, сцяны, сцяне. Яны маюць адно і тое ж лексічнае значэнне, змяняецца толькі іх граматычнае значэнне (Н., Р., Д. склон).

Пры словаўтварэнні ўзнікаюць словы з розным лексічным значэннем: стол — сталовая, настольнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Шчырымі называюць добрых і працавітых людзей. Шчыры — значыць, высакародны… Кажуць яшчэ: шчыраваць («Звязда», практ. 28).

Шчыры і шчырымі — формы аднаго слова (мяняецца толькі канчатак). Шчырасць і шчыраваць — новыя аднакаранёвыя словы: ад прыметніка шчыры з дапамогай суфіксаў утвораны назоўнік і дзеяслоў.

03

Спосабы ўтварэння слоў

Калі новае слова ўтворана з дапамогай суфікса, спосаб называецца суфіксальны; з дапамогай прыстаўкі — прыставачны; з дапамогай прыстаўкі і суфікса адначасова — прыставачна-суфіксальны.

Словы, звязаныя паслядоўным утварэннем адно ад аднаго, складаюць словаўтваральны ланцужок: кожнае наступнае слова ўтворана ад папярэдняга.

СпосабПрыклад
суфіксальныквадрат → квадратны, лёт → лётчык
прыставачнымяняць → замяняць
прыставачна-суфіксальныакно → падаконнік, дарога → прыдарожны
Паглядзім, як гэта працуе

шчыры → шчырасць; бусел → буслянка; падарожны → падарожнік

Усе тры словы ўтвораны суфіксальным спосабам: -асць, -янк-, -ік-. Значэнне марфемы бачна: -чык-, -ыст- абазначаюць асобу (лётчык, трактарыст), -нік- — сукупнасць прадметаў (ельнік, бярэзнік).

04

Складаныя і складанаскарочаныя словы

Складаныя словы маюць два і больш карані. Яны ўтвараюцца складаннем асноў (з дапамогай злучальнага галоснага або без яго) ці цэлых слоў. Складанаскарочаныя словы ўтвараюцца са скарочаных слоў або іх частак ці пачатковых літар.

Род складанаскарочанага слова, утворанага з пачатковых літар, звычайна вызначаецца па галоўным слове поўнай назвы: БДУ (Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт) — мужчынскі род, ААН (Арганізацыя Аб’яднаных Нацый) — жаночы род.

Паглядзім, як гэта працуе

мэт-а-накіраваная (работа); лес-а-парк; ініцыял-а-адводы

Мэтанакіраваная = мэта + накіраваная: дзве асновы злучаны галосным а. Так утвораны і лесапарк. Гэта спосаб складання.

Параўноўваем і заўважаем

Спосабы ўтварэння слоў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабШто далучаеццаПрыклад
суфіксальнысуфіксаўтобус → аўтобусны
прыставачныпрыстаўкаехаць → прыехаць
прыставачна-суфіксальныпрыстаўка і суфікс адначасовамора → заморскі
складаннедругая аснова або словалес + парк → лесапарк
Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб утварэння слова

  1. Тлумачым значэнне слова

    Падбіраем слова, ад якога яно ўтворана (бліжэйшае па значэнні і будове).

    Падаконнік — тое, што пад акном.

  2. Параўноўваем будову

    Высвятляем, якія марфемы дадаліся да асновы ўтваральнага слова.

    акн(о) → пад-акон-нік: дадаліся прыстаўка пад- і суфікс -нік-.

  3. Называем спосаб

    Адна марфема — суфіксальны або прыставачны; абедзве адначасова — прыставачна-суфіксальны; дзве асновы — складанне.

    Падаконнік — прыставачна-суфіксальны спосаб.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якім спосабам утворана слова?

Знайдзі ўтваральнае слова і вызнач, што да яго дадалося.

Думай як філолаг

Слова пад павелічальным шклом

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў слове стол кажуць, што ёсць канчатак, хоць мы яго не бачым, а ў слове найбольш канчатка няма зусім?

Зверыць разважанне

Стол змяняецца па склонах: стала, сталу, сталом. Значыць, у пачатковай форме на месцы канчатка «пустата», якая таксама абазначае граматычнае значэнне (Н. скл., адз. л.), — гэта нулявы канчатак. Найбольш — нязменнае слова: яно не мае формаў, таму канчатка ў ім няма, ні нулявога, ні выражанага.

Сябар сцвярджае: «Сцяна і сцяне — розныя словы, бо ў іх розныя канчаткі». Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Канчатак — зменная частка слова, ён служыць для сувязі слоў і выражае граматычнае значэнне (склон, лік). Лексічнае значэнне ў слоў сцяна і сцяне аднолькавае, змяніўся толькі склон. Гэта формы аднаго слова. Новае слова ўзнікае пры словаўтварэнні — з дапамогай прыстаўкі, суфікса ці складання: сценка, прысценны.

Чаму БДУ — «ён» (БДУ правёў алімпіяду), а ААН — «яна» (ААН прыняла рашэнне)?

Зверыць разважанне

Род складанаскарочанага слова з пачатковых літар звычайна вызначаецца па галоўным слове поўнай назвы. У назве Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт галоўнае слова ўніверсітэт — мужчынскага роду. У назве Арганізацыя Аб’яднаных Нацый галоўнае слова арганізацыя — жаночага роду.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Марфемы

    Слова складаецца з кораня, прыстаўкі, суфікса, канчатка; аснова — частка слова без канчатка.

  2. Канчатак

    Канчатак — зменная частка слова для сувязі слоў; нулявы канчатак выяўляецца пры змяненні: стол□ — стала.

  3. Формы слова

    Сцяна, сцяны, сцяне — формы аднаго слова: лексічнае значэнне тое ж, мяняецца граматычнае.

  4. Новыя словы

    Пры словаўтварэнні ўзнікаюць словы з іншым лексічным значэннем: стол — сталовая, настольнік.

  5. Спосабы

    Суфіксальны, прыставачны, прыставачна-суфіксальны, складанне; словы ўтвараюць словаўтваральны ланцужок.

  6. Складаныя словы

    Маюць два і больш карані: лесапарк; род складанаскарочанага слова — па галоўным слове: БДУ — м. р.

Памятка: разбор па кроках

Квадратныя → ад квадрат → дадаўся суфікс -н- → спосаб суфіксальны.

  1. Тлумачым значэнне і шукаем утваральнае слова. Падаконнік — тое, што пад акном: утваральнае слова акно.
  2. Параўноўваем будову. Да асновы акн- адначасова дадаліся прыстаўка пад- і суфікс -нік-.
  3. Называем спосаб. Прыстаўка і суфікс адначасова — прыставачна-суфіксальны спосаб.

Цяпер растлумач: Як адрозніць формы аднаго слова ад новых слоў і якімі спосабамі ўтвараюцца словы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое аснова слова?
2. Якая марфема служыць для сувязі слоў у словазлучэнні і сказе?
3. У якім слове нулявы канчатак?
4. Які рад складаецца з форм аднаго слова?
5. Як называецца спосаб, калі слова ўтворана з дапамогай прыстаўкі і суфікса адначасова?
6. Якое слова ўтворана прыставачным спосабам?
7. Якое слова з’яўляецца складаным?
8. Які суфікс мае значэнне асобы?
9. Як вызначаецца род складанаскарочанага слова ААН?
10. У якім сказе слова сонца трэба пісаць з малой літары?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑