Вучымся правільна пісаць не (ня) з дзеясловамі: калі асобна, а калі разам, — і адрозніваць прыстаўку неда- ад часціцы не з прыстаўкай да-.
«Лыжкай акіян не вычарпаеш», «Ліхтаром пушчы не асвеціш», «За багацце розуму не купіш». Ва ўсіх гэтых прыказках часціца не напісана асобна ад дзеяслова. А як напісаць: нездаровіцца ці не здаровіцца, недаглядзець ці не даглядзець? Разбярэмся.
Калі не (ня) з дзеясловамі пішацца асобна, а калі разам?
Не з дзеясловамі пішацца асобна: не заўважыў, не спыняцца.
Лішняга і свінні не ядуць. На двух конях верхам не паедзеш. У няўмекі рукі не баляць (прыказкі).
Не — адмоўная часціца: яна адмаўляе дзеянне, якое называе дзеяслоў (ядуць — не ядуць, паедзеш — не паедзеш). Таму пішацца асобна.
Не (ня) пішацца разам:
Апошнія дні яму нездаровілася (А. Якімовіч).
Дзеяслова «здаровіцца» ў мове няма, таму не адкінуць нельга: яно стала часткай слова і пішацца разам.
Трэба адрозніваць дзеясловы з прыстаўкай неда- ад дзеясловаў з часціцай не і прыстаўкай да-.
Дзеясловы з прыстаўкай неда- маюць значэнне непаўнаты: недагледзець (‘праявіць недастаткова ўвагі пры наглядзе за кім-небудзь, чым-небудзь’); недаядаць (‘есці недастаткова, дрэнна харчавацца’).
Дзеясловы з часціцай не і прыстаўкай да- абазначаюць не даведзенае да канца дзеянне: не даглядзець фільм (‘не скончыць прагляд’), не даесці кашы (‘не з’есці да канца’).
Іван не даслухаў, павярнуўся і выйшаў з класа (Г. Далідовіч). Яшчэ адну ноч Вераніка недаспала (В. Жуковіч).
Не даслухаў — не дайшоў да канца (асобна). Недаспала — спала менш, чым трэба, недастаткова (разам).
| Разам: неда- (непаўната) | Асобна: не + да- (не да канца) |
|---|---|
| недаацэньваць праціўніка | не дагуляць партыю ў шахматы |
| недагледзець качанят | не даглядзець спектакль |
| пастаянна недасыпаць | не даесці яечню |
| недавыканаць план | не данесці рэчы да вагона |
| недаядаць | не дазваніцца ў канцылярыю |
У першым складзе перад націскам гук [э] ў часціцы не вымаўляецца як [а]: [н’а] про́сіць, [н’а] ска́рдзіцца.
На пісьме часціца ўсё роўна пішацца не: не просіць, не скардзіцца, не верыць.
А хто ў гэта не верыць, няхай паспрабуе знайсці такавішча (паводле У. Ягоўдзіка).
Чытаем [н’а] ве́рыць: часціца стаіць адразу перад націскным складам. Пішам не верыць — асобна.
Часціца не ўваходзіць у многія фразеалагізмы з дзеясловамі і пішацца ў іх асобна.
Калі не — пішам разам.
нездаровіцца (няма «здаровіцца»), няволіць
Калі дзеянне выканана менш за норму, недастаткова, — пішам разам.
недавыканаць план (выканаць менш за норму)
Тады гэта часціца не + прыстаўка да- — пішам асобна.
не даглядзець фільм (не скончыць прагляд)
Не з дзеясловамі — асобна.
не заўважыў, не спыняцца
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
(Не)здаровілася → «здаровіцца» без не не ўжываецца → пішам разам: нездаровілася.
Задача 1. Сяброўка напісала ў чат класа: «Нехачу заўтра ісці на трэніроўку, мне штосьці не здаровіцца, і я ўчора недаглядзела фільм да канца». Знайдзі і выпраў памылкі ў напісанні не з дзеясловамі.
Правільна: «Не хачу заўтра ісці на трэніроўку, мне штосьці нездаровіцца, і я ўчора не даглядзела фільм да канца».
Правер: не хачу — асобна (ёсць слова хачу); нездаровіцца — разам (без не не ўжываецца); не даглядзела — асобна (не скончыла прагляд).
Задача 2. Практ. 50. З двума фразеалагізмамі (вадой не разальеш, не выходзіць з галавы, калом не загоніш…) складзі сказы пра сваё школьнае жыццё.
Узор: «Мы з Сашам сябруем з першага класа — нас вадой не разальеш». «Мелодыя з канцэрта ўвесь дзень не выходзіла ў мяне з галавы».
Правер: фразеалагізм ужыты ў сваім значэнні, не напісана асобна; фразеалагізм у сказе — выказнік.
Задача 3. Напішы бацькам запіску (2–3 сказы), чаму ты не паспеў зрабіць усё запланаванае. Выкарыстай адзін дзеяслоў з прыстаўкай неда- і адзін — з не і прыстаўкай да-.
Узор: «Мама, я не дачытаў апавяданне, бо пачалася трэніроўка. Увесь тыдзень я недасыпаў, таму сёння лягу раней».
Правер: не дачытаў — асобна (не да канца), недасыпаў — разам (менш, чым трэба).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Размяркуй словы: як пішацца не з дзеясловам?
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Параўнай: «Мама недагледзела малога, і ён разліў фарбу» і «Я не даглядзеў фільм да канца». Чаму ў першым сказе не пішацца разам, а ў другім — асобна?
Гэта розныя дзеясловы. Недагледзець — ‘праявіць недастаткова ўвагі пры наглядзе’: у ім прыстаўка неда-, якая абазначае непаўнату, недастатковасць, таму пішацца разам. Не даглядзець фільм — ‘не скончыць прагляд’: тут часціца не адмаўляе дзеяслоў даглядзець (з прыстаўкай да-), дзеянне не даведзена да канца — пішацца асобна. Каб не памыліцца, трэба зразумець значэнне.
Чаму «не хварэць» пішацца асобна, а «нездаровіцца» — разам, хоць значэнні блізкія?
Правіла глядзіць не на значэнне, а на тое, ці ўжываецца слова без не. Дзеяслоў хварэць існуе, і не толькі адмаўляе яго — значыць, асобна. Слова «здаровіцца» ў мове няма: не стала часткай дзеяслова нездаровіцца, і адкінуць яго нельга — значыць, разам.
Мы чуем [н’а] про́сіць, [н’а] ве́рыць. Чаму ж пішам не, а не ня?
Аканне і яканне ў часціцы не на пісьме не перадаюцца: часціца захоўвае адно напісанне — не, — і так яе лёгка пазнаць у тэксце. Ня пішацца толькі ўнутры асобных слоў, дзе яно зраслося са словам і пішацца па правіле якання: няволіць, нявечыць. Таму вымаўляем [н’а] про́сіць, а пішам не просіць.
Не з дзеясловамі пішацца асобна: не заўважыў, не спыняцца.
Разам пішуцца дзеясловы, якія без не (ня) не ўжываюцца: нездаровіцца, няволіць.
Неда- абазначае неадпаведнасць норме, непаўнату: недаацэньваць, недавыканаць, недагледзець, недаядаць.
Часціца не і прыстаўка да- абазначаюць не даведзенае да канца дзеянне: не даглядзець фільм, не даесці кашы.
Перад націскным складам не вымаўляецца як [н’а]: [н’а] про́сіць, але пішацца не.
У фразеалагізмах не пішацца асобна: вадой не разальеш, калом не загоніш.
(Не)давыканаць план → выканаць менш за норму → прыстаўка неда- → недавыканаць. (Не)даглядзець фільм → не скончыць прагляд → не даглядзець.
Цяпер растлумач: Калі не (ня) з дзеясловамі пішацца асобна, а калі разам?
Загрузка прагрэсу…