Дзеяслоў

§ 9. Неазначальная форма дзеяслова, яе сінтаксічная роля

Вывучаем неазначальную форму дзеяслова (інфінітыў): яе пытанні, суфіксы, правапіс -цца і ролю ў сказе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 11 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Каб па-сапраўднаму ацаніць глыбіню возера Доўгага, варта зірнуць на дваццаціпавярховы дом» (паводле У. Ягоўдзіка). Ацаніць, зірнуць — хто? калі? колькі? Гэтыя дзеясловы нічога такога не паведамляюць: яны толькі называюць дзеянне. Гэта неазначальная форма дзеяслова.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое неазначальная форма дзеяслова і якую ролю яна выконвае ў сказе?

01

Пачатковая форма дзеяслова

Дзеясловы ў неазначальнай форме адказваюць на пытанні што рабіць? што зрабіць? Неазначальная форма дзеяслова (інфінітыў) — гэта яго пачатковая форма.

Інфінітыў толькі называе дзеянне, але не мае форм часу, асобы, ліку.

Паглядзім, як гэта працуе

Ці знойдуцца ахвотнікі нырнуць у такую прорву? Без вадалазнага касцюма наогул не варта лезці — замерзнуць можна! (паводле У. Ягоўдзіка).

Нырнуць (што зрабіць?), лезці (што рабіць?), замерзнуць (што зрабіць?) — інфінітывы. Час, асобу і лік у іх вызначыць нельга.

02

Суфіксы інфінітыва

Дзеясловы ў неазначальнай форме маюць суфіксы -ць, -ці, -чы: спяваць, везці, стрыгчы.

СуфіксПрыклады
-цьспяваць, ацаніць, маўчаць
-цівезці, лезці, ісці
-чыстрыгчы, берагчы, магчы

Калі да суфікса -ць далучаецца марфема -ся (яна называецца постфіксам), то пішацца цца: вітацца, лячыцца (у спалучэнні цца першая літара ц з’яўляецца суфіксам інфінітыва, спалучэнне літар ца — постфіксам).

03

Інфінітыў ці асабовая форма

Некаторыя асабовыя формы дзеяслова гучаць і пішуцца так, як інфінітыў. Адрозніць іх дапамагае пытанне: інфінітыў адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць?, асабовая форма — што робіць? што робяць?

Паглядзім, як гэта працуе

Нас вучылі больш маўчаць і слухаць (Э. Луканскі). — Некаторы час яны маўчаць (Я. Колас).

У першым сказе маўчаць (што рабіць?) — інфінітыў з суфіксам -ць. У другім маўчаць (што робяць?) — дзеяслоў 3-й асобы множнага ліку цяперашняга часу; тут -аць — канчатак.

Гэтак жа: Праводзіць абоз павінен быў Алесь (што рабіць? — інфінітыў) і Валодзю праводзіць гром воплескаў (што робіць? — 3-я асоба адзіночнага ліку).

Параўноўваем і заўважаем

Інфінітыў або асабовая форма

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказПытаннеФорма
Нас вучылі больш маўчаць.што рабіць?інфінітыў
Некаторы час яны маўчаць.што робяць?3-я асоба мн. л.
Яму трэба выходзіць з дому.што рабіць?інфінітыў
Рэчка выходзіць з берагоў.што робіць?3-я асоба адз. л.
Праводзіць абоз павінен быў Алесь.што рабіць?інфінітыў
Валодзю праводзіць гром воплескаў.што робіць?3-я асоба адз. л.
04

Інфінітыў у сказе

Дзеясловы ў неазначальнай форме могуць быць любым членам сказа.

Член сказаПрыклад
дзейнікЗбіраць суніцы — свята, а не работа (У. Ягоўдзік).
выказнікПрацаваць — краіну мацаваць (Прыказка).
дапаўненнеГусты ельнік яшчэ болей перашкаджаў (чаму?) ісці (Я. Маўр).
азначэннеЛабановіч падаў яму знак (які?) спыніцца, маўчаць і слухаць (Я. Колас).
акалічнасцьДзядзька Марцін, Андрэй і Якуб выйшлі на двор (з якой мэтай?) агледзець гаспадарку (Я. Колас).
05

Інфінітыў у тэксце

Інфінітывы дапамагаюць назваць магчымыя дзеянні, мэты і жаданні; у правілах і парадах яны паказваюць, што трэба рабіць кожнаму.

Паглядзім, як гэта працуе

Можна было падхапіць мяч і рыўком уварвацца з ім у сетку. Можна было нагой лёгка накіраваць мяч у пустыя вароты (паводле А. Камароўскага).

Падхапіць, уварвацца, накіраваць называюць рухі футбаліста, якія ён толькі мог зрабіць: дзеянне названа, але не адбылося. Уварвацца: суфікс -ц і постфікс -ца.

Прасочваем шлях

Як вызначыць ролю інфінітыва ў сказе

  1. Знаходзім інфінітыў

    Пытанне што рабіць? што зрабіць?, суфікс -ць, -ці, -чы (або цца).

    Рыбакі палезлі на бераг адзявацца і падлічваць трафеі.

  2. Знаходзім граматычную аснову

    Хто? што робіць? — дзейнік і выказнік.

    рыбакі палезлі

  3. Ставім пытанне да інфінітыва

    Ад слова, да якога ён адносіцца.

    палезлі (з якой мэтай?) адзявацца і падлічваць

  4. Называем член сказа

    Пытанне паказвае ролю.

    адзявацца, падлічваць — акалічнасці мэты

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 11 картак

Якім членам сказа з’яўляецца інфінітыў?

Вызначы ролю выдзеленага ў дужках інфінітыва. Пастаў да яго пытанне.

Думай як філолаг

Разважаем пра інфінітыў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Слова «праводзіць» у сказах «Праводзіць абоз павінен быў Алесь» і «Валодзю са сцэны праводзіць гром воплескаў» пішацца аднолькава. Дакажы, што гэта розныя формы, і разбяры іх па саставе.

Зверыць разважанне

У першым сказе праводзіць адказвае на пытанне што рабіць? — гэта інфінітыў: прыстаўка пра-, корань -водз-, суфікс -і-, суфікс інфінітыва -ць; канчатка няма, бо інфінітыў не змяняецца. У другім сказе гром (што робіць?) праводзіць — 3-я асоба адзіночнага ліку цяперашняга часу: прыстаўка пра-, корань -водз-, канчатак -іць (ён праводзіць, яны праводзяць). Форму пазнаём па пытанні і па тым, ці можна змяніць слова па асобах.

Чаму інфінітыў называюць неазначальнай формай?

Зверыць разважанне

Неазначальная — значыць такая, якая нічога не ўдакладняе, акрамя самога дзеяння. Інфінітыў не паказвае ні часу (калі?), ні асобы (хто?), ні ліку (колькі?): ісці — невядома, хто, калі і колькі. Таму ён і стаіць у слоўніках як пачатковая форма: з яго ўтвараюцца ўсе астатнія формы дзеяслова.

Чаму ў правілах і аб’явах часта ўжываюць інфінітывы: «Не шумець!», «Вяртаць кнігі ў тэрмін»?

Зверыць разважанне

Інфінітыў называе дзеянне без указання на асобу, таму правіла адносіцца адразу да ўсіх — да кожнага чытача бібліятэкі. Такое выказванне гучыць коратка і катэгарычна, як патрабаванне, што і трэба для правілаў афіцыйнага стылю.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Пачатковая форма

    Неазначальная форма (інфінітыў) — пачатковая форма дзеяслова; адказвае на пытанні што рабіць? што зрабіць?

  2. Толькі называе

    Інфінітыў называе дзеянне, але не мае форм часу, асобы, ліку.

  3. Тры суфіксы

    Суфіксы інфінітыва: -ць, -ці, -чы — спяваць, везці, стрыгчы.

  4. Напісанне цца

    -ць + постфікс -ся = цца: вітацца, лячыцца (ц — суфікс, ца — постфікс).

  5. Адрознівай формы

    Маўчаць (што рабіць?) — інфінітыў; яны маўчаць (што робяць?) — 3-я асоба множнага ліку.

  6. Любы член сказа

    Інфінітыў можа быць дзейнікам, выказнікам, дапаўненнем, азначэннем, акалічнасцю.

Памятка: разбор па кроках

Лабановіч падаў яму знак спыніцца → знак (які?) спыніцца → інфінітыў (суфікс -ц, постфікс -ца) — азначэнне.

  1. Знайдзі інфінітыў. Пастаў пытанне што рабіць? што зрабіць?, знайдзі суфікс -ць, -ці, -чы або спалучэнне цца.
  2. Знайдзі слова, ад якога ён залежыць. Вызнач граматычную аснову і слова, да якога адносіцца інфінітыў.
  3. Пастаў пытанне і назаві член сказа. Чаму? — дапаўненне, які? — азначэнне, з якой мэтай? — акалічнасць; інфінітыў можа быць і дзейнікам, і выказнікам.

Цяпер растлумач: Што такое неазначальная форма дзеяслова і якую ролю яна выконвае ў сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як інакш называецца неазначальная форма дзеяслова?
2. Што правільна пра інфінітыў?
3. Які суфікс інфінітыва ў слове «везці»?
4. У якім слове інфінітыў?
5. Як правільна напісаць інфінітыў?
6. «Збіраць суніцы — свята, а не работа». Якім членам сказа з’яўляецца «збіраць»?
7. «Густы ельнік перашкаджаў ісці». Якім членам сказа з’яўляецца «ісці»?
8. «Лабановіч падаў яму знак спыніцца». Якім членам сказа з’яўляецца «спыніцца»?
9. «Дзядзька Марцін выйшаў на двор агледзець гаспадарку». Якім членам сказа з’яўляецца «агледзець»?
10. У якім сказе «маўчаць» — НЕ інфінітыў?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑