Роля беларускай мовы ў развіцці нацыянальнай культуры

§ 1. Роля беларускай мовы ў развіцці нацыянальнай культуры

Даведваемся, чаму родную беларускую мову называюць найвялікшым багаццем беларусаў, падмуркам і крыніцай нацыянальнай культуры і якую ролю яна адыгрывае ў жыцці кожнага чалавека.

11 практыкаванняўТрэнажор · 11 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бабуля спявае ўнуку калыханку, якую калісьці чула ад сваёй маці. Песня жыве больш за сто гадоў — і ўвесь гэты час яе захоўвае мова. Калі б песню перасталі спяваць па-беларуску, разам са словамі знікла б і частка памяці народа.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чаму беларуская мова з’яўляецца падмуркам і крыніцай нацыянальнай культуры?

01

Мова — найвялікшае багацце

Родная беларуская мова — найвялікшае багацце беларусаў. Яна непадзельна звязана з духоўнай сутнасцю беларусаў, якія яе стварылі і карыстаюцца ёю.

Пераважна на грунце мовы, сродкамі мовы выяўляецца ўсё, што напрацавана народам за стагоддзі: гістарычная памяць, этнічная адметнасць, нацыянальная самасвядомасць, сваё светаўспрыманне, фальклор і мастацкая літаратура, багаты слоўнік, казкі і песні, алфавіт і пісьменства, буквар і энцыклапедыя — увесь духоўны скарб і душэўны лад народа.

Паводле Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь (арт. 17), дзяржаўнымі мовамі ў нашай краіне з’яўляюцца беларуская і руская мовы.

Паглядзім, як гэта працуе

Бедны той, хто, апрача грошай, апрача багацця, каторае пры першым няшчасці счэзне дазвання, не мае скарбаў вечных — скарбаў душы (Цётка).

Цётка (Алаіза Пашкевіч) называе любоў да Бацькаўшчыны, да свайго народа, да роднай мовы скарбам, які ніхто і ніколі не здолее адабраць.

02

Падмурак і крыніца культуры

Беларуская мова была і застаецца падмуркам і крыніцай нацыянальнай культуры. Яна з’яўляецца формай існавання і захавання народных традыцый, звычаяў і скарбаў, спосабам і сродкам развіцця нацыянальнай культуры.

Аблічча нацыі вызначае культура: нацыянальнае дойлідства, мастацкая творчасць, народныя рамёствы, традыцыі і звычаі, а перш-наперш — мова. Н. Гілевіч называе мову першаэлементам нацыянальнай культуры, асновай асноў усёй культурнай творчасці народа.

На схеме падручніка мова — гэта люстэрка культуры, скарбонка культуры, інструмент, перадатчык, носьбіт культуры.

Паглядзім, як гэта працуе

Адамрэ мова — памрэ і народ. Нездарма ж кажуць: мова — душа народа. Народ датуль народ, пакуль яго душа жывая (Н. Гілевіч).

Калі знікае мова, знікае і культура, якая ў ёй захоўваецца, — народ як асобны этнас сыходзіць з гістарычнай арэны.

Параўноўваем і заўважаем

Мова на схеме падручніка

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Роля мовыШто гэта значыцьПрыклад
скарбонка культурызахоўвае напрацаванае народам за стагоддзіказкі, песні, прыказкі
люстэрка культурыадлюстроўвае светаўспрыманне, звычаі, характар народаназвы свят і абрадаў: Каляды, Купалле
інструментдапамагае ствараць новаеновы верш, навуковы артыкул, пераклад
перадатчык, носьбіт культурыперадае вопыт ад пакалення да пакалення і іншым народампадручнікі, пераклады беларускай літаратуры
03

Мова ў слоўнай творчасці

Выключная роля беларускай мовы — у развіцці ўсіх відаў слоўнай творчасці. Літаратура, прыгожае пісьменства — люстэрка існавання чалавека, школа спазнання сэнсу жыцця.

Вуснае і пісьмовае беларускае слова, захаванае ў гістарычных, дакументальных, мастацкіх, публіцыстычных, навуковых, фальклорных і іншых тэкстах, надае этнічнай культуры беларусаў сусветную каштоўнасць. У перакладах з іншых моў на беларускую і наадварот мова служыць мастком паміж народамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Янка Купала стварыў верш «Спадчына» — Ігар Лучанок напісаў музыку, ансамбль «Песняры» выканаў песню… А не было б верша… (Паводле Л. Левановіча).

Літаратура — першааснова, хлеб мастацтва: са слова пачынаюцца песня, спектакль, фільм, ілюстрацыі да кнігі.

04

Гнуткасць беларускай мовы

Беларуская мова здольна абслугоўваць усе духоўныя запатрабаванні чалавека і грамадства дзякуючы сваёй незвычайнай гнуткасці.

Сфера жыццяСтыль маўлення
будзённае жыццёгутарковы
працаафіцыйны
слоўная творчасцьмастацкі
уплыў чалавека на чалавекапубліцыстычны
навуковае спазнанне з’яўнавуковы

Гнуткасць мовы выяўляецца і ў тым, што яна служыць базай для вынаходніцтва ў многіх сферах: народнай гаспадарцы, навуцы, навучанні, перадачы і захаванні інфармацыі.

Паглядзім, як гэта працуе

Мова як матэрыяльная каштоўнасць: інтэлектуальную ўласнасць на нацыянальным узроўні абараняе тая мова, на якой яна створана (Паводле У. Яцкевіча).

Мова — быццам замок да сейфа з творамі, вынаходствамі, выданнямі. Ключ да яго — валоданне гэтай мовай.

05

Культурны партрэт асобы

Мова і маўленне даюць «культурны партрэт» асобы: яны сведчаць не толькі пра нацыянальна-этнічную прыналежнасць моўцы, але і пра яго ўнутраны свет, адукаванасць, кола інтарэсаў, кругагляд, культуру мыслення, характар і настрой.

Паводле думкі аднаго з сучасных філосафаў, мова — гэта дом быцця чалавека, грамадства, нацыі. Першы абавязак кожнай асобы — добра ўладкавацца ў сваім нацыянальным доме, гэта значыць дасканала авалодаць роднай мовай.

Паглядзім, як гэта працуе

Без духоўнай культуры, што вырастае з нацыянальных традыцый, наш родны дом казённа-безаблічны, і чалавечай душы ў ім няўтульна (Р. Гамзатаў).

Каб у родным доме было ўтульна, трэба ведаць і берагчы мову, традыцыі, звычаі свайго народа.

Прасочваем шлях

Як прааналізаваць тэкст пра мову і культуру

  1. Вызначаем тэму

    Пытаемся: пра што гаворыцца ў тэксце?

    Тэкст Н. Гілевіча — пра мову і нацыянальную культуру народа.

  2. Шукаем асноўную думку

    Пытаемся: што сцвярджае аўтар, дзеля чаго напісаны тэкст?

    Мова — душа народа: адамрэ мова — памрэ і народ.

  3. Звязваем з тэорыяй параграфа

    Знаходзім палажэнне параграфа, якое тэкст ілюструе.

    Мова — падмурак і крыніца нацыянальнай культуры.

  4. Падмацоўваем сваімі прыкладамі

    Прыводзім факты з жыцця, літаратуры, гісторыі.

    Песня «Спадчына» на словы Янкі Купалы жыве дзякуючы мове.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 11
Трэнажор · 11 картак

Якая сфера — такі стыль

Беларуская мова гнуткая: для кожнай сферы жыцця ёсць свой стыль. Размяркуй сітуацыі па стылях, а ў картках з варыянтамі выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Мова і культура: паразважаем

Падумай над пытаннем, сфармулюй свой адказ і пасля зверся з узорам разважання.

Як эпіграф Цёткі пра «скарбы вечныя — скарбы душы» звязаны з тэкстам Н. Гілевіча?

Зверыць разважанне

Абодва аўтары гавораць пра мову як пра галоўны духоўны скарб. Цётка падкрэслівае, што грошы могуць знікнуць пры першым няшчасці, а любоў да роднай мовы застаецца назаўсёды. Н. Гілевіч дадае, што гэты скарб можна страціць, калі мова адамрэ: тады знікне і народ. Значыць, скарб душы трэба не толькі мець, але і берагчы.

Чаму мова, паводле параграфа, — гэта «культурны партрэт» чалавека? Прывядзі прыклад з жыцця.

Зверыць разважанне

Па тым, як чалавек гаворыць, можна меркаваць пра яго адукаванасць, кругагляд, інтарэсы, характар і нават настрой. Напрыклад, вучань, які дакладна і ветліва тлумачыць думку, ужывае трапныя словы без памылак, сведчыць пра сваю культуру мыслення. А грубае, бедна-аднастайнае маўленне стварае адваротнае ўражанне.

У. Яцкевіч называе мову матэрыяльнай каштоўнасцю. Хіба можна мову аднесці да рэсурсаў, як лясы ці карысныя выкапні?

Зверыць разважанне

Аўтар мае на ўвазе, што на мове ствараецца інтэлектуальная ўласнасць: кнігі, навуковыя працы, песні, перадачы. Яна мае цалкам матэрыяльную вартасць. Карыстацца ёю можа толькі той, хто валодае мовай, — мова быццам замок і ключ адначасова. Таму мова — гэта таксама багацце краіны, якое трэба захоўваць і развіваць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Найвялікшае багацце

    Родная беларуская мова — найвялікшае багацце беларусаў, у ёй выяўляецца ўсё, што народ напрацаваў за стагоддзі.

  2. Падмурак культуры

    Мова — падмурак і крыніца нацыянальнай культуры, форма захавання традыцый, звычаяў і скарбаў народа.

  3. Мова — душа народа

    Народ жыве, пакуль жывая яго мова: адамрэ мова — памрэ і народ (Н. Гілевіч).

  4. Масток паміж народамі

    Праз літаратуру і пераклады беларускае слова набывае сусветную каштоўнасць і яднае народы.

  5. Гнуткасць мовы

    Беларуская мова абслугоўвае ўсе сферы жыцця: для кожнай сферы ёсць свой стыль — гутарковы, афіцыйны, мастацкі, публіцыстычны, навуковы.

  6. Дом быцця

    Маўленне — культурны партрэт асобы; першы абавязак кожнага — дасканала авалодаць роднай мовай.

Памятка: разбор па кроках

Тэкст Н. Гілевіча → тэма: мова і нацыянальная культура → асноўная думка: мова — душа народа → палажэнне параграфа: мова — падмурак культуры.

  1. Вызначаем тэму. Пытаемся: пра што тэкст? Тэкст Н. Гілевіча — пра мову і нацыянальную культуру.
  2. Знаходзім асноўную думку. Пытаемся: што хоча сцвердзіць аўтар? Мова — душа народа: адамрэ мова — памрэ і народ.
  3. Звязваем з параграфам. Тэкст ілюструе палажэнне: мова — падмурак і крыніца нацыянальнай культуры.

Цяпер растлумач: Чаму беларуская мова з’яўляецца падмуркам і крыніцай нацыянальнай культуры?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як у параграфе названа родная беларуская мова?
2. Хто з’яўляецца аўтарам эпіграфа пра «скарбы душы»?
3. Якое выказванне адпавядае думцы Н. Гілевіча?
4. Чым, паводле параграфа, была і застаецца беларуская мова для нацыянальнай культуры?
5. Якую ролю, паводле параграфа, выконваюць пераклады з іншых моў на беларускую і наадварот?
6. Якога стылю патрабуе сфера навуковага спазнання з’яў?
7. Дзякуючы чаму беларуская мова здольна абслугоўваць усе духоўныя запатрабаванні чалавека і грамадства?
8. Што, паводле параграфа, даюць мова і маўленне чалавека?
9. Што, паводле параграфа, з’яўляецца першым абавязкам кожнай асобы?
10. Якое слова НЕ называе ролю мовы на схеме падручніка?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑