Тэкст

§ 2. Тэкст

Паўтараем, што такое тэкст і якія яго асноўныя прыметы, вучымся адрозніваць вядомае і новае ў сказе, паслядоўную і паралельную сувязь сказаў і сродкі, якія звязваюць тэкст у адно цэлае.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аднакласнік прачытаў на ўроку: «Я люблю гуляць у чыжыка. Чыжык — невялікая лясная пеўчая птушка». Клас засмяяўся: у першым сказе чыжык — гульня, а ў другім — птушка. Кожны сказ правільны, а разам яны тэксту не ствараюць. Чаму так атрымалася?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што робіць набор сказаў тэкстам і якімі спосабамі і сродкамі звязваюцца сказы ў тэксце?

01

Што такое тэкст

Тэкст — гэта твор маўлення, які складаецца з шэрагу сказаў, размешчаных у пэўнай паслядоўнасці і звязаных паміж сабой па сэнсе і з дапамогай розных моўных сродкаў: паўтору адных і тых жа слоў, сінтаксічных канструкцый і інш.

Любы тэкст нясе ў сабе пэўную інфармацыю. Каб тэкст быў зразумелы, ён павінен быць звязным, лагічным, паслядоўным, завершаным. Каб тэкст уразіў чытача, ужываюцца сродкі выразнасці.

Пры складанні тэксту трэба ўлічваць: для якой мэты ён ствараецца, хто яго адрасат, якую сферу дзейнасці ён абслугоўвае, у якой сітуацыі будзе ўспрымацца, у якім стылі будзе напісаны.

Паглядзім, як гэта працуе

Тэкст рукапісу, вусны тэкст, тэкст песні, тэкст выступлення, газетны тэкст.

Слова тэкст мае некалькі значэнняў, але ва ўсіх ёсць агульнае: гэта звязнае выказванне, якое можна прачытаць або пачуць.

02

Прыметы тэксту

Прыметы тэксту — загаловак (ці яго магчымасць), тэма, ідэя (асноўная думка); члянімасць — пачатак, асноўная частка, канец; звязнасць, кампазіцыйная завершанасць, стылістычнае адзінства (К. І. Нікіціна).

Тэкст — гэта непарыўнае адзінства формы і зместу. Абавязковая ўмова зразумеласці тэксту — сэнсавая цэласнасць. Да распаду тэксту можа прывесці і адсутнасць звязнасці: граматычнага дапасавання слоў, паўтораў, паслядоўнасці перадачы падзей і думак, лагічнасці.

Такім чынам, асноўнымі прыметамі тэксту з’яўляюцца: а) сэнсавая цэласнасць; б) звязнасць, або структурнае адзінства.

Паглядзім, як гэта працуе

Лясная дарога. Іду лесам. Смарагдавыя ствалы алешын. І ствалы елак — ружовыя, разагрэтыя, як з лазні выйшлі. Лясная дарога — шырокая прасека, зарослая травой. Быццам зялёная рака (Ф. Абрамаў).

Пачатак — «Іду лесам»; асноўная частка — апісанне алешын, елак, прасекі; канец — параўнанне з зялёнай ракой, якое вяртае да загалоўка. Стыль — мастацкі. Парушэнні: «гнядая конь» (трэба гняды конь), «Я пайшоў у школу ў 2001 годзе. Я нарадзіўся ў 1995 годзе» (парушана паслядоўнасць).

03

Тыпы маўлення

Тэксты па тыпе маўлення падзяляюцца на тэксты-апавяданні (паведамленне пра каго-, што-небудзь), тэксты-апісанні (апісанне каго-, чаго-небудзь) і тэксты-разважанні (прычынна-выніковыя сувязі паміж кім-, чым-небудзь).

Кожны тып тэксту мае свае моўныя асаблівасці. У маўленчай практыцы апавяданне, апісанне і разважанне часцей за ўсё сустракаюцца ў комплексе. Апавяданне будуецца так: экспазіцыя (уступ), завязка, развіццё дзеяння, кульмінацыя, развязка.

Паглядзім, як гэта працуе

Здарылася гэта летнім ранкам… І раптам напярэймы ёй з блізкага лесу мільгануў шуляк… Бусел жа, здабыўшы перамогу, зрабіў некалькі кругоў над балотам і зноў заступіў на сваю звыклую працу (У. Ягоўдзік).

Тэкст «Заступнік» — апавяданне: падзеі ідуць адна за адной, асноўная роля належыць дзеясловам (мільгануў, кінуўся, выпусціў, зрабіў).

04

Вядомае і новае ў сказе

У сказе звычайна выдзяляюць дзве часткі: першая — гэта тое, што нам вядома з папярэдняга тэксту ці з самой маўленчай сітуацыі, другая — гэта тое, дзеля чаго будуецца сказ. Першая частка называецца вядомым, а другая — новым.

Паглядзім, як гэта працуе

Рэчка Ружанка — тонкі блакітны паясок. Вельмі няспешная роўная яе вадзіца (А. Бензярук).

У першым сказе вядомае — рэчка Ружанка, новае — тонкі блакітны паясок. У другім сказе вядомае — яе вадзіца, усё астатняе — новае.

05

Паслядоўная і паралельная сувязь

У тэксце сказы могуць быць звязаны паслядоўнай і паралельнай сувяззю.

Паслядоўнай сувяззю называецца такая сувязь, калі другі сказ звязаны з першым, трэці — з другім і г. д. Схема: [1]. ← [2]. ← [3]. … Думка развіваецца па ланцужку: новае ў першым сказе становіцца вядомым у другім і г. д. Пры паслядоўнай сувязі сказы ў тэксце нельга памяняць месцамі.

Паралельнай сувяззю называецца падпарадкаванне другога, трэцяга і г. д. сказаў першаму. Першы сказ задае тэму, а ўсе наступныя дэталізуюць агульны малюнак. Пры паралельнай сувязі сказы пасля першага можна мяняць месцамі.

Схема паслядоўнай сувязі: В1 — Н1 → В2 (Н1) — Н2 → В3 (Н2) — Н3. Схема паралельнай сувязі: усе сказы [2]. [3]. [4]. [5]. звязаны з першым [1].

Паглядзім, як гэта працуе

Паглядзіце, якая прыгажосць навокал. Над рэчкаю і лугам пухнатаю цёплаю коўдрай ляжыць туман. А на ўсходзе, проста на вачах у нас, неба хтосьці размалёўвае дзівоснымі яркімі фарбамі — чырвонаю, малінаваю, барвоваю. Прачнуўся ветрык.

Першы сказ задае тэму (прыгажосць навокал), а наступныя дэталізуюць малюнак — сувязь паралельная.

Параўноўваем і заўважаем

Паслядоўная і паралельная сувязь

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПаслядоўнаяПаралельная
Як звязаны сказыкожны наступны — з папярэднімусе наступныя — з першым
Схема[1]. ← [2]. ← [3].[2]. [3]. [4]. → [1].
Развіццё думкіпа ланцужку: новае становіцца вядомымпершы сказ задае тэму, астатнія яе дэталізуюць
Ці можна мяняць сказынельгапасля першага можна
ПрыкладТут калісь быў мураваны палацык. Вакол яго множыліся драўляныя хаткі.Паглядзіце, якая прыгажосць навокал. Прачнуўся ветрык.
06

Сродкі сувязі сказаў

Вялікае значэнне ў тэксце маюць яго пачатак і канец. Асноўнымі сродкамі, якія ствараюць сэнсавую і граматычную цэласнасць тэксту, з’яўляюцца: адзіная тэма, спосаб спалучэння сказаў, парадак слоў, тэматычная лексіка, лексічны паўтор, аднакаранёвыя словы, займеннікі, злучнікі і інш.

СувязьСродкі і прыклады
тэматычнаясловы-замяняльнікі: палац — ён, узвышша — тут; сінонімы: марудна — няспешна; рода-відавыя словы: кветкі — валошкі
марфалагічнаязайменнікі, прыслоўі, формы аднаго слова, адпаведнасць трывальна-часавых форм дзеясловаў, злучнікі
сінтаксічнаяпарадак слоў, словы па-першае, па-другое, нарэшце; пытальныя сказы, паралелізм, супрацьпастаўленне
лагічнаяпаслядоўнасць думак, правільныя прычынна-выніковыя сувязі, загаловак, словы вось чаму, такім чынам
Паглядзім, як гэта працуе

Шэры туман павіс над зямлёй. Ён быў надзвычай густы (Я. Сіпакоў). Надышла ноч. Стала вельмі цёмна. На небе загарэліся зоры (І. Навуменка).

У першым прыкладзе сказы звязвае займеннік ён, у другім — аднолькавыя формы дзеясловаў закончанага трывання прошлага часу.

Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб сувязі сказаў

  1. Знаходзім новае ў першым сказе

    Пытаемся: што новага паведамляе сказ?

    Тут калісь быў мураваны палацык.

  2. Глядзім, з чым звязаны другі сказ

    Ці стала новае першага сказа вядомым у другім?

    Вакол яго (палацыка) множыліся драўляныя хаткі.

  3. Правяраем перастаноўку

    Калі сказы нельга памяняць месцамі, сувязь паслядоўная; калі можна (пасля першага) — паралельная.

    Хаткі «вакол яго» не могуць стаяць раней за палацык — сувязь паслядоўная.

  4. Называем сродкі сувязі

    Знаходзім займеннікі, прыслоўі, паўторы, сінонімы, злучнікі.

    Палацык — яго (займеннік), паселішча — селішча (сінонім).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Што звязвае сказы?

Прачытай пару сказаў і вызнач, які сродак іх звязвае. У картках з варыянтамі выберы правільны адказ. Большасць прыкладаў — з падручніка.

Думай як філолаг

Тэкст пад лупай

Паразважай над пытаннямі і пасля зверся з узорам.

Чаму пры паслядоўнай сувязі сказы нельга памяняць месцамі, а пры паралельнай (пасля першага) — можна?

Зверыць разважанне

Пры паслядоўнай сувязі кожны сказ абапіраецца на папярэдні: новае аднаго сказа становіцца вядомым у наступным (палацык — вакол яго). Калі пераставіць сказы, займеннік ці паўтор будзе спасылацца на тое, чаго яшчэ не было, і ланцужок разарвецца. Пры паралельнай сувязі ўсе сказы звязаны толькі з першым і раскрываюць яго тэму асобнымі дэталямі, таму іх парадак можна мяняць.

Чаму сказы «Я люблю гуляць у чыжыка. Чыжык — невялікая лясная пеўчая птушка» не ўтвараюць тэксту, хоць кожны з іх правільны?

Зверыць разважанне

Сказы звязаны толькі знешне — паўторам слова чыжык. Але ў першым сказе чыжык — гульня, а ў другім — птушка. Сэнсавая цэласнасць разбураецца: у сказаў няма агульнай тэмы. Тэкст, правільны з боку формы, распадаецца і губляе сэнс.

Мініяцюра «Лясная дарога» складаецца ўсяго з некалькіх кароткіх сказаў. Чаму яе ўсё ж лічаць тэкстам?

Зверыць разважанне

У яе ёсць загаловак, тэма і асноўная думка (лясная дарога прыгожая, ісці па ёй радасна), члянімасць (пачатак — «Іду лесам», асноўная частка — апісанне, канец — параўнанне з ракой), адзіны часавы план — цяперашні час, адзіны мастацкі стыль. Канцоўка вяртае да загалоўка, і тэкст атрымлівае кампазіцыйную завершанасць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое тэкст

    Тэкст — твор маўлення са сказаў, размешчаных у пэўнай паслядоўнасці і звязаных па сэнсе і моўнымі сродкамі.

  2. Асноўныя прыметы

    Асноўныя прыметы тэксту — сэнсавая цэласнасць і звязнасць, або структурнае адзінства.

  3. Тры тыпы маўлення

    Апавяданне паведамляе пра падзеі, апісанне малюе прадмет, разважанне паказвае прычыны і вынікі; часта яны спалучаюцца.

  4. Вядомае і новае

    Вядомае — тое, што зразумела з папярэдняга тэксту ці сітуацыі; новае — тое, дзеля чаго будуецца сказ.

  5. Два спосабы сувязі

    Пры паслядоўнай сувязі думка ідзе па ланцужку і сказы нельга мяняць; пры паралельнай усе сказы дэталізуюць першы.

  6. Сродкі сувязі

    Сказы звязваюць тэматычная лексіка, паўторы, сінонімы, займеннікі, прыслоўі, злучнікі, формы дзеясловаў, парадак слоў.

Памятка: разбор па кроках

Мы выйшлі на журавінавае поле. Тут можна ўбачыць белабокія чырвоныя ягады (Л. Дайнека) → новае першага сказа стала вядомым у другім → сувязь паслядоўная, сродак — прыслоўе тут.

  1. Знаходзім вядомае і новае ў першым сказе. Пытаемся: пра што ідзе гаворка і што новага паведамляецца?
  2. Глядзім, з чым звязаны наступныя сказы. Калі новае кожнага сказа становіцца вядомым у наступным, сувязь паслядоўная; калі ўсе сказы раскрываюць першы — паралельная.
  3. Называем сродкі сувязі. Шукаем займеннікі, прыслоўі, паўторы, сінонімы, злучнікі, аднолькавыя формы дзеясловаў.

Цяпер растлумач: Што робіць набор сказаў тэкстам і якімі спосабамі і сродкамі звязваюцца сказы ў тэксце?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое тэкст?
2. Якія прыметы тэксту падручнік называе асноўнымі?
3. Да якога тыпу маўлення адносіцца тэкст, у якім паказваюцца прычынна-выніковыя сувязі?
4. Як называецца частка сказа, дзеля якой ён будуецца?
5. Што з’яўляецца вядомым у сказе «Вельмі няспешная роўная яе вадзіца» (пасля сказа пра рэчку Ружанку)?
6. Пры якой сувязі сказаў новае ў першым сказе становіцца вядомым у другім, новае ў другім — вядомым у трэцім і г. д.?
7. Пры якой сувязі сказы ў тэксце пасля першага можна мяняць месцамі?
8. Які сродак звязвае сказы «Мы выйшлі на журавінавае поле. Тут можна ўбачыць белабокія чырвоныя ягады»?
9. Якая пара слоў — прыклад рода-відавых слоў, што забяспечваюць тэматычную сувязь?
10. Як называецца першая частка апавядання, у якой паказваюцца час, месца і героі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑