Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

Падагульняем вывучанае ў 8 класе: знакі прыпынку ў канцы сказа і ў простым сказе, ускладненне простага сказа, парадак сінтаксічнага разбору і функцыянальныя разнавіднасці маўлення.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Васьмікласніца Насця расказвае пра новы тэлефон: «Як бачыце, мабілка не такая ўжо і бяскрыўдная цацка». У адным кароткім сказе — пабочныя словы, а ў тэксце вакол — зваротак, адасобленыя члены, параўнальны зварот. Усё гэта мы вывучалі цэлы год, і цяпер можна сабраць веды ў адну сістэму.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як ускладняецца просты сказ і як абгрунтаваць кожны знак прыпынку ў ім?

01

Знакі прыпынку ў канцы сказа

У канцы сказа ставяцца наступныя знакі прыпынку: кропка, пытальнік, клічнік, шматкроп’е.

  1. Кропка ставіцца ў канцы апавядальнага і пабуджальнага сказа, калі ён вымаўляецца без моцнага пачуцця: Я набыла мабілку.
  2. Пытальнік ставіцца ў канцы пытальнага сказа: Якія танцы любіце вы?
  3. Клічнік ставіцца ў канцы клічнага сказа, які вымаўляецца з моцным пачуццём: Слава продкаў жыве!
  4. Шматкроп’е ставіцца, калі выказванне не закончана, перапынена або патрабуе паўзы роздуму: Ён баяўся ўзняць вочы…
02

Коска ў простым сказе

Коска ў простым сказе ставіцца ў наступных (асноўных) выпадках:

ВыпадакПрыклад
а) аднародныя члены, не спалучаныя злучнікаміТы прылятаеш з выраю, з поўдня, з-за сіняга мора (С. Шушкевіч).
б) аднародныя члены, спалучаныя паўторнымі злучнікаміІ ў садзе, і на рацэ стаяла дзівосная цішыня (А. Кулакоўскі).
в) адасобленыя азначэнні, якія адносяцца да займеннікаШчырыя, шумлівыя, яны заліліся звонкім смехам (У. Краўчанка).
г) адасобленыя дапаўненніУсе, акрамя Максіма, прыйшлі на экскурсію.
д) адасобленыя акалічнасціУзыходзіла, прабіваючыся праз імглу, сонца (Я. Сіпакоў).
е) пабочныя словы, словазлучэнні і сказыЯк бачыце, мабілка не такая ўжо і бяскрыўдная цацка (А. Чумакова).
ж) звароткіДзяўчына, выключыце свой мабільны.

Коскамі выдзяляюцца таксама ўдакладняльныя члены сказа і параўнальныя звароты: Учора, пад вечар, сыпануў дробны дождж. Лыжаў след, як дзве струны, пралёг праз перавал.

03

Ускладнены просты сказ

Просты сказ можа быць ускладнены аднароднымі членамі, адасобленымі членамі сказа, звароткам, пабочнымі ці ўстаўнымі словамі, словазлучэннямі, сказамі, параўнальнымі зваротамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Любая ластаўка, ведаю, знаю, Ты прылятаеш з далёкага краю… Цешышся небам, блакітным, празрыстым, Полем і рэчкаю, лугам квяцістым… (С. Шушкевіч).

Любая ластаўка — зваротак; небам, полем і рэчкаю, лугам — аднародныя дапаўненні; блакітным, празрыстым — адасобленыя азначэнні, якія стаяць пасля паяснёнага слова. Кожная з гэтых канструкцый выдзелена або раздзелена коскамі.

04

Парадак сінтаксічнага разбору

Парадак сінтаксічнага разбору простага сказа:

  1. Знайдзіце граматычную аснову і ўстанавіце, што сказ просты.
  2. Назавіце тып сказа па мэце выказвання (апавядальны, пытальны, пабуджальны); калі сказ клічны, адзначце гэта.
  3. Ахарактарызуйце будову сказа: а) двухсастаўны ці аднасастаўны, калі аднасастаўны — якога віду (пэўна-асабовы, няпэўна-асабовы, абагульнена-асабовы, безасабовы, назыўны); б) развіты ці неразвіты; в) поўны ці няпоўны.
  4. Адзначце, няўскладнены ці ўскладнены сказ; калі ўскладнены — чым.
  5. Разбярыце сказ па членах сказа і ўкажыце, чым яны выражаны (спачатку — дзейнік і выказнік, далей — даданыя члены ў саставе дзейніка, затым — у саставе выказніка).
  6. Растлумачце пастаноўку знакаў прыпынку.
Узор пісьмовага разбору

Ціха, спакойна плывуць у небе светлыя хмаркі (У. Краўчанка).

Сказ просты, апавядальны, двухсастаўны, развіты, поўны, ускладнены аднароднымі членамі — акалічнасцямі. Хмаркі — дзейнік, плывуць — просты дзеяслоўны выказнік, светлыя — дапасаванае азначэнне, ціха, спакойна — аднародныя акалічнасці спосабу дзеяння, у небе — акалічнасць месца. Аднародныя акалічнасці звязаны інтанацыяй, на пісьме раздзяляюцца коскай.

05

Функцыянальныя разнавіднасці маўлення

Маўленне падзяляецца на гутарковае і кніжныя стылі: афіцыйны, навуковы, публіцыстычны, мастацкі. Яны адрозніваюцца сферай выкарыстання, задачамі маўлення, лексічнымі, марфалагічнымі і сінтаксічнымі сродкамі.

  • Гутарковаму маўленню ўласцівыя няпоўныя, пабуджальныя, клічныя, пытальныя сказы, сказы са звароткамі і пабочнымі словамі.
  • У навуковым стылі пераважаюць простыя ўскладненыя і складаназалежныя сказы, сказы з пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыямі; клічных і пытальных сказаў са звароткамі няма.
  • У мастацкім стылі выкарыстоўваецца ўвесь арсенал сінтаксічных сродкаў і стылістычных фігур.
Паглядзім, як гэта працуе

Заява, распіска — афіцыйны стыль; падручнік, даклад — навуковы; артыкул у газеце — публіцыстычны; верш, апавяданне — мастацкі.

Жанр тэксту падказвае яго стыль, а стыль — выбар моўных сродкаў.

Параўноўваем і заўважаем

Функцыянальныя разнавіднасці маўлення

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
РазнавіднасцьСфера выкарыстанняЗадача маўлення
Гутарковае маўленнебытавыя, пазаслужбовыя зносіны паміж людзьмізносіны, абмен думкамі, уражаннямі
Афіцыйны стыльадміністрацыйна-прававая сфера, дыпламатычныя адносіныпаведамленне практычна значнай інфармацыі, рэгламентацыя правоў, правіл, дзеянняў
Навуковы стыльнавука, тэхніка, навучаннепаведамленне навуковай інфармацыі, яе тлумачэнне
Публіцыстычны стыльсродкі масавай інфармацыі, грамадска-палітычная літаратура, выступленніпаведамленне навін, эмацыянальнае ўздзеянне на чытачоў (слухачоў)
Мастацкі стыльдухоўная сфера жыцця грамадствауздзеянне на пачуцці і думкі чытача праз мастацкія вобразы
Прасочваем шлях

Разбор простага ўскладненага сказа

  1. Граматычная аснова

    Знайдзі дзейнік і выказнік і ўпэўніся, што аснова адна.

    Шчырыя, шумлівыя, яны заліліся звонкім смехам — аснова яны заліліся.

  2. Мэта, будова, паўната

    Вызначы тып па мэце выказвання, клічнасць; двухсастаўны ці аднасастаўны, развіты ці неразвіты, поўны ці няпоўны.

    Апавядальны, няклічны, двухсастаўны, развіты, поўны.

  3. Чым ускладнены

    Знайдзі аднародныя і адасобленыя члены, звароткі, пабочныя і ўстаўныя канструкцыі, параўнальныя звароты.

    Шчырыя, шумлівыя — аднародныя адасобленыя азначэнні пры займенніку яны.

  4. Знакі прыпынку

    Растлумач кожны знак праз правіла.

    Адасобленыя азначэнні, якія адносяцца да асабовага займенніка, выдзяляюцца коскамі; аднародныя раздзяляюцца коскай.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Чым ускладнены просты сказ

Вызнач, што ўскладняе кожны сказ. Знакі прыпынку ўжо пастаўлены — яны падкажуць.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Падручнік прапануе праверыць сябе на тэксце «Мабілка-свавольніца». Паразважайце над яго сказамі.

Пра сказ «Праўда і прыколаў звязаных з новым сябрам было дастаткова» вучань сказаў: «Сказ складаны, яго часткі звязаны злучнікам і, таму пасля слова праўда трэба паставіць коску». Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не. У сказе адна граматычная аснова (прыколаў было дастаткова), значыць, ён просты. Слова і тут не злучнік, які звязвае часткі, а ўзмацняльная часціца (у значэнні ‘таксама’). Праўда — пабочнае слова, яно аддзяляецца коскай, а звязаных з новым сябрам — адасобленае азначэнне пасля паяснёнага слова прыколаў, яно выдзяляецца коскамі: Праўда, і прыколаў, звязаных з новым сябрам, было дастаткова.

Ці трэба выдзяляць коскамі бы луска рыбы ў сказе «Ранішняя раса пераліваецца і зіхаціць на сонцы бы луска рыбы»? Абгрунтуйце, правяраючы ўсе выключэнні.

Зверыць разважанне

Правяраем: 1) зварот не ўваходзіць у склад выказніка — выказнікі пераліваецца і зіхаціць; 2) бы луска рыбы — не фразеалагізм; 3) значэння ‘ў якасці’ няма — раса не з’яўляецца луской, а толькі падобная на яе. Ніводнае выключэнне не падыходзіць, значыць, гэта звычайны параўнальны зварот і ён аддзяляецца коскай: …зіхаціць на сонцы, бы луска рыбы.

Чаму ў вершы С. Шушкевіча «Ластаўка» так шмат аднародных членаў (з выраю, з поўдня, з-за сіняга мора; полем і рэчкаю, лугам квяцістым)?

Зверыць разважанне

Аднародныя члены пералічваюць усё, што бачыць і любіць ластаўка, і ствараюць адчуванне прасторы роднай зямлі. Паэт нібы вядзе вачыма па небе, полі, рэчцы, лузе. Такі пералік надае вершу рытм і напеўнасць, а галоўная думка — любоў да Радзімы, роднага краю — гучыць мацней. Гэта прыклад таго, як сінтаксічныя сродкі працуюць на змест мастацкага тэксту.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Чатыры знакі ў канцы

    Кропка, пытальнік, клічнік і шматкроп’е паказваюць мэту выказвання, пачуццё і завершанасць думкі.

  2. Коска ў простым сказе

    Коска ставіцца пры аднародных членах, адасобленых членах, пабочных словах, зваротках, удакладняльных членах і параўнальных зваротах.

  3. Адзіная аснова

    Колькі б ні было ўскладненняў, у простым сказе адна граматычная аснова — гэтым ён адрозніваецца ад складанага.

  4. Разбор па парадку

    Сінтаксічны разбор ідзе ад асновы да мэты і будовы сказа, далей — ускладненне, члены сказа і знакі прыпынку.

  5. Сінтаксіс і стыль

    Няпоўныя і клічныя сказы, звароткі — прыкмета гутарковага маўлення; складаназалежныя і ўскладненыя сказы — навуковага стылю.

  6. Сродкі выразнасці

    Аднародныя члены, адасобленыя члены і параўнальныя звароты робяць мастацкі тэкст дакладным і вобразным.

Памятка: разбор па кроках

Шчырыя, шумлівыя, яны заліліся звонкім смехам (У. Краўчанка) — сказ просты, апавядальны, двухсастаўны, развіты, поўны, ускладнены аднароднымі адасобленымі азначэннямі, якія адносяцца да займенніка і выдзяляюцца коскамі.

  1. Крок 1. Знайдзі граматычную аснову і ўпэўніся, што сказ просты.
  2. Крок 2. Вызначы тып па мэце выказвання і будову сказа, знайдзі ўскладненні: аднародныя і адасобленыя члены, звароткі, пабочныя словы, параўнальныя звароты.
  3. Крок 3. Растлумач кожны знак прыпынку праз правіла.

Цяпер растлумач: Як ускладняецца просты сказ і як абгрунтаваць кожны знак прыпынку ў ім?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі ў канцы сказа ставіцца шматкроп’е?
2. У якім сказе коска пастаўлена памылкова?
3. У якім сказе ёсць адасобленыя азначэнні, якія адносяцца да займенніка?
4. Якое слова з’яўляецца пабочным у сказе «Вымавіць хочаш нешта, здаецца»?
5. Што робяць на першым кроку сінтаксічнага разбору простага сказа?
6. Якая характарыстыка сказа «Ціха, спакойна плывуць у небе светлыя хмаркі» правільная?
7. Да якой функцыянальнай разнавіднасці маўлення адносіцца тэкст, які ўжываецца ў навуцы, тэхніцы, навучанні?
8. Да якога стылю належаць заява і распіска?
9. Якому стылю найбольш уласцівыя няпоўныя, клічныя і пытальныя сказы, звароткі?
10. У якім сказе знакі прыпынку пастаўлены правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑