§ 46. Знакі прыпынку пры параўнальных зваротах

Тлумачэнні, табліцы і разборы даступныя без JavaScript. Для трэніровак, праверкі адказаў і захавання тэксту ўключы JavaScript.

Коскі пры параўнальных зваротах

На пісьме параўнальныя звароты звычайна выдзяляюцца коскамі незалежна ад іх месца ў сказе.

у пачатку: Як і брат, я любіў футбол (У. Караткевіч);
у сярэдзіне: Лыжаў след, як дзве струны, пралёг праз перавал (М. Танк);
у канцы: Дні стаяць цёплыя, сонечныя, як летам (І. Навуменка).

Паглядзім, як гэта працуе

Спелая гронка рабіны, нібы раскошная кветка, заглядвала ў акно (У. Караткевіч).

Зварот нібы раскошная кветка стаіць у сярэдзіне сказа — коскі з абодвух бакоў. Зварот у пачатку або ў канцы сказа аддзяляецца адной коскай.

Не хто іншы, як; не што іншае, як

Коска ставіцца перад злучнікам як у спалучэннях не хто іншы, як; не што іншае, як.

Паглядзім, як гэта працуе

Не хто іншы, як маці, так табе не параіць (Я. Брыль). На гарызонце віднеецца не што іншае, як горы (Т. Хадкевіч).

Перад як у гэтых спалучэннях заўсёды стаіць коска.

Калі коскі не ставяцца

Параўнальныя звароты не выдзяляюцца коскамі:

Выпадак	Прыклад
1) зварот уваходзіць у склад выказніка	Галіны як крыжы (Я. Купала).
2) зварот ужыты ў форме фразеалагізма са злучнікам як: біцца як рыба аб лёд, як гром з яснага неба, як у ваду глядзеў і інш.	Учора павіншаваў як тры грошы даў (К. Крапіва). Дождж ліў як з вядра… (Б. Сачанка).
3) зварот са злучнікам як мае значэнне ‘ў якасці’	У мястэчку бацька быў вядомы як ювелірны майстар (бацька і быў ювелірным майстрам).

Паглядзім, як гэта працуе

Бацька быў вядомы як ювелірны майстар. — Сын працаваў старанна, як ювелірны майстар.

У першым сказе бацька і быў майстрам (‘ў якасці’) — коскі няма. У другім сын толькі падобны на майстра (параўнанне) — зварот выдзяляецца коскай.

Параўноўваем і заўважаем

Коска пры звароце: ставіць ці не?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Сказ	Коска	Чаму
Лыжаў след, як дзве струны, пралёг праз перавал.	ёсць	звычайны параўнальны зварот
Не хто іншы, як маці, так табе не параіць.	ёсць	спалучэнне не хто іншы, як
Галіны як крыжы.	няма	зварот — частка выказніка
Дождж ліў як з вядра.	няма	фразеалагізм
Бацька быў вядомы як ювелірны майстар.	няма	значэнне ‘ў якасці’

Параўнанні ў мастацкай мове

Параўнальныя звароты як вобразныя сродкі шырока выкарыстоўваюцца ў мастацкай літаратуры. Яны больш выразна, экспрэсіўна адцяняюць пэўныя прыметы, якасці, уласцівасці, дзеянні шляхам непасрэднага супастаўлення з іншымі прадметамі, вобразамі, дзеяннямі.

Паглядзім, як гэта працуе

Потым з вузкага жарала цёмнай алеі вырваўся, як ядро з гарматы, коннік на белым кані (Паводле У. Караткевіча).

Параўнанне з ядром перадае імклівасць і нечаканасць з’яўлення конніка. Зварот стаіць у сярэдзіне сказа і выдзелены коскамі з абодвух бакоў.

Прасочваем шлях

Ці патрэбна коска перад як

Ці гэта выказнік?
Калі зварот уваходзіць у склад выказніка, коска не ставіцца.
Галіны (што яны?) як крыжы — выказнік.
Ці гэта фразеалагізм?
Устойлівы выраз са злучнікам як коскамі не выдзяляецца.
Дождж ліў як з вядра.
Ці можна сказаць «у якасці»?
Калі зварот са злучнікам як мае значэнне ‘ў якасці’, коска не ставіцца.
Бацька быў вядомы як ювелірны майстар = быў ювелірным майстрам.
Інакш — выдзяляй
Звычайны параўнальны зварот выдзяляецца коскамі ў любым месцы сказа; коска стаіць і перад як у спалучэннях не хто іншы, як; не што іншае, як.
Дні стаяць цёплыя, сонечныя, як летам.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12

Практ. 386. «Спелая гронка рабіны нібы раскошная кветка заглядвала ў акно» (У. Караткевіч). Колькі косак трэба паставіць?

Практ. 386. Якім злучнікам параўнальны зварот звязваецца са словамі ў сказе «Спелая гронка рабіны, нібы раскошная кветка, заглядвала ў акно»?

Практ. 386. «Лес патрэбен людзям не меней чым хлеб» (І. Навуменка). Ці трэба коска перад чым?

Практ. 386. «Старыя вужы, скруціўшыся ў клубок, ляжалі, блішчалі на цёплых пнях як срэбныя талеркі» (Л. Дайнека). Пасля якога слова трэба паставіць коску?

Практ. 386. «Нарэшце сцежкі як ручайкі замігалі між дрэў» (Л. Дайнека). Які запіс правільны?

Правіла § 46. «Як і брат я любіў футбол» (У. Караткевіч). Пасля якога слова трэба паставіць коску?

Правіла § 46. «Не хто іншы як маці так табе не параіць» (Я. Брыль). Дзе трэба паставіць коскі?

Правіла § 46. «На гарызонце віднеецца не што іншае як горы» (Т. Хадкевіч). Які знак трэба паставіць перад як?

Правіла § 46. «Дождж ліў як з вядра» (Б. Сачанка). Ці трэба коска перад як?

Правіла § 46. «Галіны як крыжы» (Я. Купала). Чаму параўнальны зварот не выдзяляецца коскай?

Правіла § 46. «У мястэчку бацька быў вядомы як ювелірны майстар». Чаму коска не патрэбна?

Практ. 387. Устаўце параўнальны зварот як ядро з гарматы ў сказ «Потым з вузкага жарала цёмнай алеі вырваўся … коннік на белым кані». Які запіс правільны?

Задача 1. Практ. 389. Дапоўніце тэкст параўнальнымі зваротамі, якія перадаюць добры настрой, і расстаўце коскі: «Імкліва набліжалася навальніца. Па небе беглі воблакі, як … . Зрэдку сонечны прамень, выглянуўшы з-за хмары, падаў на блізкія бярозы, і яны ўспыхвалі адна за адной, быццам … . Магутныя сосны гулі, быццам … .»

Зверыць з прыкладам адказу

Імкліва набліжалася навальніца. Па небе беглі воблакі, як белыя караблі. Зрэдку сонечны прамень, выглянуўшы з-за хмары, падаў на блізкія бярозы, і яны ўспыхвалі адна за адной, быццам святочныя свечкі. Магутныя сосны гулі, быццам вялікі аркестр.

Праверце: кожны зварот у канцы сказа аддзелены коскай; звароты перадаюць захапленне (караблі, свечкі, аркестр). Для супрацьлеглага настрою можна ўзяць: як чорныя птушкі, быццам агеньчыкі перад бядой, быццам ад болю.

Задача 2. Аднакласнік прыслаў вам допіс для школьнай газеты: «Наша каманда бегла, як ветрык. Трэнер, як заўсёды быў спакойны. Мы выйгралі і радаваліся, як дзеці. Шкада, што Максім праседзеў матч, як запасны гулец.» Знайдзіце і выпраўце памылкі ў пастаноўцы косак.

Зверыць з прыкладам адказу

Наша каманда бегла, як ветрык. Трэнер, як заўсёды, быў спакойны. Мы выйгралі і радаваліся, як дзеці. Шкада, што Максім праседзеў матч як запасны гулец.

Тлумачэнне: як заўсёды стаіць у сярэдзіне сказа — патрэбна другая коска; як запасны гулец мае значэнне ‘ў якасці’ (Максім і быў запасным) — коска не ставіцца. Як ветрык, як дзеці — звычайныя параўнальныя звароты ў канцы сказа, аддзяляюцца адной коскай.

Задача 3. Практ. 393. Выпішыце з кнігі, якую вы цяпер чытаеце, 2–3 сказы з цікавымі параўнальнымі зваротамі і растлумачце знакі прыпынку. Калі кнігі пад рукой няма, скарыстайце сказы з § 46.

Зверыць з прыкладам адказу

Старыя вужы ляжалі, блішчалі на цёплых пнях, як срэбныя талеркі (Л. Дайнека). Нарэшце сцежкі, як ручайкі, замігалі між дрэў (Л. Дайнека).

Праверце: зварот у сярэдзіне сказа выдзелены коскамі з абодвух бакоў, у канцы — адной коскай; калі зварот — частка выказніка, фразеалагізм або мае значэнне ‘ў якасці’, коскі няма.

Запісаць свой адказ

Загаловак або тэмаПлан або апорныя словыМой адказ

Я растлумачыў(-ла), чаму выбраны менавіта такі адказ.Мае прыклады адпавядаюць правілу або тэме.Я праверыў(-ла) словы, канчаткі і знакі прыпынку.

Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.

Трэнажор · 12 картак

Коска пры параўнальным звароце

Сказы запісаны без косак вакол звароту. Вызнач, патрэбна коска ці не.

Думай як філолаг

Адзін і той жа злучнік як можа ўводзіць параўнанне, а можа і не. Знак прыпынку залежыць ад сэнсу.

Параўнайце: «Ён выступаў на сходзе як дырэктар школы» і «Ён гаварыў з намі строга, як дырэктар школы». Дзе патрэбна коска і чаму?

Зверыць разважанне

У першым сказе ён і ёсць дырэктар, выступае ў якасці дырэктара — зварот са значэннем ‘ў якасці’ коскай не выдзяляецца. У другім сказе ён толькі падобны на дырэктара сваёй строгасцю — гэта параўнанне, таму перад як ставіцца коска. Каб праверыць, падстаўце словы «у якасці»: калі сэнс захоўваецца, коска не патрэбна.

Чаму ў сказе «Дождж ліў як з вядра» коскі няма, а ў сказе «Дождж ліў, як летам» — ёсць?

Зверыць разважанне

Як з вядра — фразеалагізм, устойлівы выраз са значэннем ‘вельмі моцна’. Яго нельга разабраць па частках, ён успрымаецца як адно цэлае, таму коскай не выдзяляецца. Як летам — звычайны параўнальны зварот: дождж параўноўваецца з летнім дажджом. Звычайныя параўнальныя звароты выдзяляюцца коскамі незалежна ад месца ў сказе.

Чаму ў сказе «Галіны як крыжы» паміж галіны і як не ставіцца ні коска, ні працяжнік?

Зверыць разважанне

Тут параўнальны зварот выконвае ролю выказніка: галіны (што яны? якія яны?) як крыжы. Параўнальныя звароты, якія ўваходзяць у склад выказніка, коскамі не выдзяляюцца. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам таксама не ставіцца, калі выказнік далучаецца злучнікам як.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

Звычайна — коскі
Параўнальныя звароты выдзяляюцца коскамі незалежна ад іх месца ў сказе.
Адна ці дзве коскі
У сярэдзіне сказа зварот выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў, у пачатку і канцы — адной коскай.
Не хто іншы, як
У спалучэннях не хто іншы, як; не што іншае, як перад як ставіцца коска.
Частка выказніка
Зварот, які ўваходзіць у склад выказніка, коскамі не выдзяляецца: Галіны як крыжы.
Фразеалагізм і ‘ў якасці’
Не выдзяляюцца фразеалагізмы са злучнікам як і звароты са значэннем ‘ў якасці’.
Вобразны сродак
У мастацкай літаратуры параўнальныя звароты больш выразна, экспрэсіўна адцяняюць прыметы, якасці, дзеянні.

Памятка: разбор па кроках

Лыжаў след, як дзве струны, пралёг праз перавал (М. Танк) — звычайны параўнальны зварот у сярэдзіне сказа: выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў.

Крок 1. Знайдзі параўнальны зварот і злучнік, якім ён уведзены.
Крок 2. Правер выключэнні: зварот — частка выказніка, фразеалагізм са злучнікам як ці зварот са значэннем ‘ў якасці’ коскамі не выдзяляюцца.
Крок 3. У астатніх выпадках выдзялі зварот коскамі: у сярэдзіне сказа — з абодвух бакоў, у пачатку ці канцы — адной коскай.

Цяпер растлумач: Калі параўнальныя звароты выдзяляюцца коскамі, а калі не выдзяляюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як на пісьме звычайна выдзяляюцца параўнальныя звароты?

Працяжнікам з абодвух бакоў.Коскамі незалежна ад месца ў сказе.Коскамі толькі ў пачатку сказа.Двукроп’ем перад зваротам.

2. У якім сказе знакі прыпынку пастаўлены правільна?

Лыжаў след як дзве струны, пралёг праз перавал.Лыжаў след, як дзве струны пралёг праз перавал.Лыжаў след, як дзве струны, пралёг праз перавал.Лыжаў след як дзве струны пралёг праз перавал.

3. У якім сказе коска перад як НЕ патрэбна?

Дождж ліў як з вядра.Дні стаяць цёплыя, сонечныя як летам.Як і брат я любіў футбол.Нарэшце сцежкі як ручайкі замігалі між дрэў.

4. Чаму не выдзяляецца зварот у сказе «У мястэчку бацька быў вядомы як ювелірны майстар»?

Зварот — фразеалагізм.Зварот стаіць у канцы сказа.Зварот — частка дзейніка.Зварот са злучнікам як мае значэнне ‘ў якасці’.

5. Чаму ў сказе «Галіны як крыжы» коскі няма?

Гэта фразеалагізм.Зварот уваходзіць у склад выказніка.Зварот мае значэнне ‘ў якасці’.Зварот уведзены злучнікам чым.

6. Дзе правільна пастаўлена коска?

На гарызонце віднеецца не што іншае, як горы.На гарызонце, віднеецца не што іншае як горы.На гарызонце віднеецца не што, іншае як горы.На гарызонце віднеецца не што іншае як, горы.

7. У якім сказе ёсць фразеалагізм са злучнікам як?

Лес патрэбен людзям не меней, чым хлеб.Дні стаяць цёплыя, сонечныя, як летам.Учора павіншаваў як тры грошы даў.Як і брат, я любіў футбол.

8. Які знак трэба паставіць перад чым у сказе «Лес патрэбен людзям не меней чым хлеб»?

коскупрацяжнікдвукроп’езнак не патрэбны

9. Якую ролю выконваюць параўнальныя звароты ў мастацкай літаратуры?

Звязваюць часткі складанага сказа.Называюць таго, да каго звяртаюцца.Паказваюць крыніцу паведамлення.Больш выразна, экспрэсіўна адцяняюць прыметы, якасці, дзеянні.

10. Колькі косак трэба ў сказе «Спелая гронка рабіны нібы раскошная кветка заглядвала ў акно»?

аднадзвені аднойтры

Коска пры звароце: ставіць ці не?

Ці патрэбна коска перад як

Ці гэта выказнік?

Ці гэта фразеалагізм?

Ці можна сказаць «у якасці»?

Інакш — выдзяляй

Спрабуем і тлумачым

Коска пры параўнальным звароце

Думай як філолаг

6 галоўных высноў

Звычайна — коскі

Адна ці дзве коскі

Не хто іншы, як

Частка выказніка

Фразеалагізм і ‘ў якасці’

Вобразны сродак