Словазлучэнне: будова, значэнне, ужыванне

§ 7. Словазлучэнне як сінтаксічная адзінка

Даведваемся, што такое словазлучэнне, чым яно адрозніваецца ад слова і сказа, якімі бываюць словазлучэнні па галоўным слове і па будове і якія спалучэнні слоў словазлучэннямі не з’яўляюцца.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Слова «падарунак» называе прадмет вельмі агульна. А «падарунак брату», «дарагі падарунак», «падарунак на дзень нараджэння» адразу малююць канкрэтную рэч. Самастойныя словы звязваюцца паміж сабой па пэўных правілах і ўтвараюць словазлучэнні — з іх, як з цаглінак, будуюцца сказы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое словазлучэнне і чым яно адрозніваецца ад слова і сказа?

01

Што такое словазлучэнне

Словазлучэнне — гэта спалучэнне двух і больш самастойных слоў, звязаных паміж сабой па сэнсе і граматычна на аснове падпарадкавальнай сувязі.

Словазлучэнне, у адрозненне ад слова, называе прадмет, прымету, дзеянне больш канкрэтна і дакладна, чым асобнае слова.

У словазлучэнні выдзяляюцца галоўнае і залежнае словы. Сэнсавая сувязь слоў у словазлучэннях устанаўліваецца па пытаннях. Іх ставяць ад галоўнага слова да залежнага: падарунак (каму?) брату, паехаць (да каго?) да брата, сустрэць (як?) па-брацку.

Граматычная сувязь слоў у словазлучэннях выражаецца з дапамогай канчаткаў і прыназоўнікаў: духмяныя кветкі, пакласці на парту.

Паглядзім, як гэта працуе

слова — важнае слова; слухаў — слухаў прамоўцу; гаварыў — гаварыў ціха

Залежнае слова ўдакладняе галоўнае: слова (якое?) важнае, слухаў (каго?) прамоўцу, гаварыў (як?) ціха. Галоўнае слова ў схеме пазначаюць крыжыкам ×, ад яго ідзе стрэлка да залежнага.

Параўноўваем і заўважаем

Словазлучэнне і сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
КрытэрыйСловазлучэннеСказ
Будовагалоўнае і залежнае словы: роднае слова, вымавіць гук, гучна размаўляцьграматычная аснова: На роднай мове размаўляе мой слаўны, працавіты люд (В. Шымук).
Значэнненазывае прадметы, дзеянні, прыметы больш дакладна, чым словавыражае паведамленне, пытанне ці пабуджэнне: Ці плачу я, ці пяю? (П. Панчанка)
Прызначэннедля спалучэння слоў і форм слоў у сказез’яўляецца сродкам зносін
Інтанацыяне мае інтанацыйнай завершанасцімае інтанацыйную завершанасць
Пунктуацыяне мае пунктуацыйнага афармленнямае пунктуацыйнае афармленне
02

Іменныя, дзеяслоўныя, прыслоўныя

У залежнасці ад таго, якой часцінай мовы выражана галоўнае слова, словазлучэнні дзеляцца на іменныя, дзеяслоўныя і прыслоўныя.

ВідГалоўнае словаПрыклады
іменныяназоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннікпраект дома, дарагі сэрцу, пяць лыжак, чымсьці вострым
дзеяслоўныяспрагальныя формы дзеяслова, дзеепрыметнік, дзеепрыслоўерасказаць казку, пацямнелы ад загару, баючыся холаду
прыслоўныяпрыслоўесумесна з аўтарам, радасна на душы, позна вечарам
Паглядзім, як гэта працуе

мокры ад дажджу; сустрэцца выпадкова; далёка ад вакзала

Мокры — прыметнік, словазлучэнне іменнае. Сустрэцца — дзеяслоў, словазлучэнне дзеяслоўнае. Далёка — прыслоўе, словазлучэнне прыслоўнае. Від вызначаем толькі па галоўным слове.

03

Простыя і складаныя

Паводле сваёй будовы словазлучэнні могуць быць простымі і складанымі.

Простыя словазлучэнні складаюцца з двух самастойных слоў: шолах (чаго?) лісця, трава (якая?) зялёная, сядзець (дзе?) пад дрэвам.

Складаныя словазлучэнні ўключаюць у свой склад больш за два самастойныя словы: жанчына (якая?) нізкага росту, дасягненні (каго?) беларускага народа.

Паглядзім, як гэта працуе

жанчына нізкага росту

Ад слова жанчына ставім пытанне (якая?) не да аднаго слова, а да цэлага спалучэння нізкага росту: паасобку «жанчына росту» не гавораць. Самастойных слоў тры — словазлучэнне складанае.

04

Што не з’яўляецца словазлучэннем

Не з’яўляюцца словазлучэннямі:

  1. дзейнік і выказнік: Вучань чытае;
  2. складаныя формы будучага часу і загаднага ладу дзеяслова: буду чытаць, будзем рабіць; давайце (давай) напішам, няхай (хай) крыўдзяцца;
  3. складаныя формы вышэйшай і найвышэйшай ступеней параўнання якасных прыметнікаў і прыслоўяў: больш хуткі (хутка), найбольш цікавы (цікава);
  4. састаўныя лічэбнікі: сто дзевяноста чатыры;
  5. спалучэнні службовых слоў з самастойнымі: нягледзячы на мароз, у кірунку да школы, пасля таго як сказаў, праз палі і лясы, сказаў бы;
  6. фразеалагізмы: ахілесава пята, даць слова, адбіцца ад рук.
Паглядзім, як гэта працуе

у кірунку да метро — ісці ў кірунку да метро

Першае спалучэнне — службовыя словы з назоўнікам, словазлучэннем яно не з’яўляецца. Другое — словазлучэнне: ісці (куды?) у кірунку да метро.

05

Прыназоўнікі к і да

Прыназоўнік к таксама ўласцівы беларускай мове, як і да. У пэўных выпадках кожны з гэтых прыназоўнікаў надае словазлучэнню асаблівы сэнс.

Кандрат Крапіва пісаў, што непаразуменнем з’яўляецца імкненне ва ўсіх выпадках замяніць к на да: спячы пірог да свята — не тое самае, што спячы пірог к святу. Да свята можна спячы ды з’есці, а к святу — гэта значыць, што ў свята ён павінен быць на стале (І. Лепешаў).

Паглядзім, як гэта працуе

скончыць працу к тэрміну — скончыць працу да тэрміну; галлё звісала к зямлі — галлё звісала да зямлі; прыйсці к абеду — прыйсці да абеду

К абеду — якраз да пачатку абеду, на абед; да абеду — раней за абед. Звісала к зямлі — у бок зямлі, да зямлі — дасягаючы зямлі.

Прасочваем шлях

Як знайсці словазлучэнні ў сказе

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Дзейнік і выказнік словазлучэння не ўтвараюць — іх адкладаем.

    Раскажыце, што над вялікай ракою ёсць народ… (У. Караткевіч): ёсць народ — аснова.

  2. Ставім пытанні ад галоўнага слова

    Ад кожнага галоўнага слова ставім пытанне да залежнага.

    ёсць (дзе?) над ракою; ракою (якой?) вялікай

  3. Правяраем, ці словы самастойныя

    Прыназоўнік, злучнік, часціца асобна ад самастойнага слова словазлучэння не ўтвараюць.

    над ракою — не словазлучэнне, а ёсць над ракою — словазлучэнне.

  4. Вызначаем від па галоўным слове

    Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік — іменнае; дзеяслоў і яго формы — дзеяслоўнае; прыслоўе — прыслоўнае.

    вялікай ракою — іменнае; ёсць над ракою — дзеяслоўнае.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Від словазлучэння па галоўным слове

Знайдзі галоўнае слова і вызначы від словазлучэння. Калі гэта не словазлучэнне — адпраў картку ў апошнюю групу.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Не кожныя два словы побач — словазлучэнне. Паразважай, дзе праходзіць мяжа.

Чаму «даць сшытак» — словазлучэнне, а «даць слова» (у значэнні «паабяцаць») — не?

Зверыць разважанне

У словазлучэнні «даць сшытак» кожнае слова захоўвае сваё значэнне: даць (што?) сшытак, і ў сказе гэта два члены — выказнік і дапаўненне. «Даць слова» ў значэнні «паабяцаць» — фразеалагізм: яго значэнне не складаецца са значэнняў асобных слоў, і ў сказе ён выконвае ролю аднаго члена. Фразеалагізмы словазлучэннямі не з’яўляюцца.

Словы «вучань чытае» звязаны і па сэнсе, і граматычна. Чаму ж гэта не словазлучэнне?

Зверыць разважанне

Словазлучэнне будуецца на падпарадкавальнай сувязі: адно слова галоўнае, другое залежыць ад яго, і пытанне ставіцца толькі ад галоўнага. Дзейнік і выказнік узаемна залежаць адзін ад аднаго і ўтвараюць граматычную аснову — гэта ўжо сказ з інтанацыйнай завершанасцю, ён паведамляе, а не толькі называе. Таму дзейнік і выказнік словазлучэннем не з’яўляюцца.

К. Крапіва сцвярджаў, што «к святу» і «да свята» — не сінонімы. Дакажы гэта на сваім прыкладзе.

Зверыць разважанне

Прыклад: «Я падрыхтаваў даклад к канферэнцыі» — даклад гатовы якраз да пачатку канферэнцыі, каб выступіць на ёй. «Я рыхтаваў даклад да канферэнцыі» — працаваў над ім увесь час, пакуль не пачалася канферэнцыя. Прыназоўнік к паказвае на тэрмін, да якога нешта павінна быць гатова, а да — на мяжу ў часе (раней за што). Таму замяняць к на да ва ўсіх выпадках нельга: зменіцца сэнс словазлучэння.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Азначэнне

    Словазлучэнне — спалучэнне двух і больш самастойных слоў, звязаных па сэнсе і граматычна на аснове падпарадкавальнай сувязі.

  2. Галоўнае і залежнае

    Пытанне ставіцца ад галоўнага слова да залежнага; граматычная сувязь выражаецца канчаткамі і прыназоўнікамі.

  3. Слова і словазлучэнне

    Словазлучэнне называе прадмет, прымету, дзеянне больш канкрэтна і дакладна, чым асобнае слова.

  4. Словазлучэнне і сказ

    Словазлучэнне не мае граматычнай асновы, інтанацыйнай завершанасці і пунктуацыйнага афармлення — яно толькі называе.

  5. Віды па галоўным слове і па будове

    Іменныя, дзеяслоўныя, прыслоўныя; простыя (два самастойныя словы) і складаныя (больш за два).

  6. Не словазлучэнні

    Дзейнік і выказнік, складаныя формы дзеяслова і ступеней параўнання, састаўныя лічэбнікі, службовае слова з самастойным, фразеалагізмы.

Памятка: разбор па кроках

падарунак (каму?) брату — галоўнае слова падарунак (назоўнік), залежнае брату; словазлучэнне іменнае, простае.

  1. Знайдзі граматычную аснову. Дзейнік і выказнік словазлучэння не ўтвараюць.
  2. Пастаў пытанне ад галоўнага слова. Ад галоўнага слова да залежнага; правер, ці абодва словы самастойныя.
  3. Вызначы від. Па часціне мовы галоўнага слова — іменнае, дзеяслоўнае ці прыслоўнае; па колькасці самастойных слоў — простае ці складанае.

Цяпер растлумач: Што такое словазлучэнне і чым яно адрозніваецца ад слова і сказа?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое словазлучэнне?
2. Як ставіцца пытанне ў словазлучэнні?
3. З дапамогай чаго выражаецца граматычная сувязь слоў у словазлучэнні?
4. Якое словазлучэнне дзеяслоўнае?
5. Якое словазлучэнне прыслоўнае?
6. Што з’яўляецца словазлучэннем?
7. Якое словазлучэнне складанае?
8. Што НЕ з’яўляецца словазлучэннем?
9. Да якога віду належыць словазлучэнне «нехта з прысутных»?
10. Што азначае словазлучэнне «спячы пірог к святу»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑