Сінтаксіс і пунктуацыя

§ 6. Сінтаксіс і пунктуацыя

Даведваемся, што вывучаюць сінтаксіс і пунктуацыя, якія асноўныя адзінкі сінтаксісу, чаму знакі прыпынку залежаць ад будовы сказа і як яны з’явіліся.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай сказ без знакаў прыпынку: «У хаце заставаўся дзед Купрыян Васілёў бацька і дзеці». Колькі дарослых было ў хаце? Без знакаў адказаць немагчыма. А ў Якуба Коласа адна коска робіць сказ зразумелым: «У хаце заставаўся дзед Купрыян, Васілёў бацька і дзеці». Каб правільна паставіць знак, трэба ведаць, як пабудаваны сказ, — таму пунктуацыю вывучаюць разам з сінтаксісам.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што вывучаюць сінтаксіс і пунктуацыя і чаму іх вывучаюць разам?

01

Што вывучае сінтаксіс

Сінтаксіс (ад грэч. syntaxis — пабудова, спалучэнне, парадак) — гэта раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца словазлучэнне і сказ: іх будова, значэнне, роля ў маўленні. Асноўныя адзінкі сінтаксісу — словазлучэнне, сказ і тэкст.

Вывучэнне сінтаксісу садзейнічае развіццю маўлення, таму што дапамагае правільна будаваць сказы, выбіраць выразныя віды словазлучэнняў і сказаў, якія найбольш адпавядаюць патрэбнаму ў дадзенай сітуацыі стылю маўлення.

Веданне будовы і значэння сінтаксічных адзінак служыць асновай для фарміравання ўмення лагічна выражаць думкі, а таксама правільна расстаўляць знакі прыпынку.

Паглядзім, як гэта працуе

Словазлучэнне: роднае слова. Сказ: На роднай мове размаўляе мой слаўны, працавіты люд (В. Шымук). Тэкст: Чалавек згубіў коску, стаў баяцца складаных сказаў. Шукаў больш простую фразу (Паводле А. Канеўскага).

Словазлучэнне толькі называе прадмет больш дакладна, сказ паведамляе думку, а тэкст складаецца з некалькіх сказаў, звязаных па сэнсе.

02

Сінтаксіс і марфалогія

Сінтаксіс цесна звязаны з марфалогіяй — другой састаўной часткай граматыкі. Марфалагічная форма слова абумоўлівае яго сінтаксічную функцыю, вызначае характар адносін слова з іншымі словамі ў межах словазлучэння і сказа.

Сувязь паміж сінтаксісам і марфалогіяй праяўляецца і ў тым, што часціны мовы выконваюць функцыю пэўных членаў сказа: назоўнік найчасцей ужываецца ў ролі дзейніка і дапаўнення, прыметнік — у ролі азначэння і г. д. (Т. Трыпуціна).

Паглядзім, як гэта працуе

Духмяныя кветкі растуць на лузе.

Кветкі — назоўнік, у сказе дзейнік; духмяныя — прыметнік, азначэнне; растуць — дзеяслоў, выказнік; на лузе — назоўнік з прыназоўнікам, акалічнасць месца.

03

Пунктуацыя і яе роля

З сінтаксісам цесна звязана пунктуацыя — раздзел навукі аб мове, у якім вывучаецца сістэма знакаў прыпынку і іх ужыванне ў пісьмовым тэксце.

Знакі прыпынку дапамагаюць дакладна перадаць на пісьме свае думкі і пачуцці, а пры чытанні — зразумець тэкст і выразна прачытаць яго. Падзяляючы тэкст на пэўныя часткі, яны дапамагаюць хутчэй і лягчэй прачытаць напісанае, правільна ўспрыняць і зразумець яго.

Паглядзім, як гэта працуе

У хаце заставаўся дзед Купрыян, Васілёў бацька і дзеці (Я. Колас).

Без знакаў прыпынку невядома, колькі дарослых было ў хаце. Коска паказвае, што дзед Купрыян і Васілёў бацька — розныя людзі, якія пералічваюцца ў сказе.

Паглядзім, як гэта працуе

Дзеці, чытайце! — Дзеці чытаюць.

У першым сказе да дзяцей звяртаюцца: слова дзеці — зваротак, яго выдзяляюць коскай. У другім сказе дзеці — дзейнік, коска не патрэбна. Знак залежыць ад ролі слова ў сказе.

Параўноўваем і заўважаем

Сінтаксіс і пунктуацыя

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПытаннеСінтаксісПунктуацыя
Што вывучаесловазлучэнне і сказ: будову, значэнне, ролю ў маўленнісістэму знакаў прыпынку і іх ужыванне ў пісьмовым тэксце
Асноўнаесловазлучэнне, сказ, тэксткропка, коска, працяжнік, двукроп’е і іншыя знакі
Дапамагаеправільна будаваць сказы, лагічна выражаць думкідакладна перадаць думкі і пачуцці на пісьме, зразумець тэкст
ПрыкладДзеці чытаюць: дзеці — дзейнік, чытаюць — выказнікДзеці, чытайце! — зваротак выдзяляецца коскай
04

З гісторыі знакаў прыпынку

У старажытнасці тэксты запісвалі без прабелаў паміж словамі і сказамі, без знакаў прыпынку. Каб палегчыць чытанне, трэба было адзначыць межы сказаў. Так з’явілася кропка — першы і асноўны знак члянення тэксту. На аснове кропкі паўсталі іншыя знакі: пытальнік і клічнік, коскі.

  • У «Граматыцы славенскай» Мялеція Сматрыцкага (1619) з’явіліся круглыя дужкі, якія называлі «вместным» знакам.
  • Працяжнік увёў М. Карамзін і назваў яго «рысай»; А. Барсаў, вучань М. Ламаносава, называў гэты знак «маўчанкай».
  • У пачатку сказа стала абавязковай загалоўная літара, а ў пачатку абзаца — чырвоны радок.
  • Да канца XVIII стагоддзя сфарміраваўся асноўны склад знакаў прыпынку. Іх прынята называць знакамі пунктуацыі — ад лацінскай назвы кропкі «пунктум».
  • У новай беларускай мове тэрмін знакі прыпынку ўвёў Браніслаў Тарашкевіч; у «Беларускім лемантары» (1906) яны называліся застановачныя знакі.
Старая назваСучасны знак
«вместны» знаккруглыя дужкі
«рыса», «маўчанка»працяжнік
«полуточие»кропка з коскай
«удивный» знакклічнік
«отменительный» знакдвукоссе

Назвы асобных знакаў на працягу стагоддзяў змяняліся ў залежнасці ад таго, якая прымета знака (функцыянальная, візуальная ці іншая) клалася ў аснову тэрміна (І. Гапоненка).

05

Пунктуацыйны алфавіт

Вучоныя-лінгвісты кажуць пра наяўнасць у сучасным пісьме пунктуацыйнага алфавіта з 12 знакаў.

  1. кропка ( . )
  2. двукроп’е ( : )
  3. шматкроп’е ( … )
  4. кропка з коскай ( ; )
  5. коска ( , )
  6. коскі ( , , )
  7. двукоссе: лапкі ( “ ” ), елачкі ( « » )
  8. пытальнік ( ? )
  9. клічнік ( ! )
  10. працяжнік ( — )
  11. двайны працяжнік ( — — )
  12. дужкі ( )

Парныя знакі — коскі, двукоссе, двайны працяжнік, дужкі — выдзяляюць частку сказа з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

Чалавек згубіў коску, стаў баяцца складаных сказаў. Потым ён згубіў клічнік і пачаў размаўляць ціха, з адной інтанацыяй. Беражыце знакі прыпынку! (Паводле А. Канеўскага).

Кожны знак выконвае сваю працу: коска дазваляе будаваць складаныя сказы, клічнік перадае пачуцці, пытальнік — пытанне, двукроп’е — тлумачэнне, двукоссе — чужую мову.

Прасочваем шлях

Ад будовы сказа — да знака прыпынку

  1. Разумеем сэнс

    Высвятляем, пра каго (што) і што паведамляецца ў сказе.

    У хаце заставаўся дзед Купрыян Васілёў бацька і дзеці — хто заставаўся ў хаце?

  2. Шукаем граматычную аснову

    Знаходзім дзейнік і выказнік, вызначаем, колькі ў сказе асноў.

    Заставаўся (хто?) Купрыян, бацька і дзеці — аснова адна, сказ просты.

  3. Заўважаем ускладненні

    Правяраем, ці ёсць у сказе аднародныя члены, звароткі, пабочныя словы, адасобленыя члены.

    Купрыян, бацька, дзеці — аднародныя дзейнікі.

  4. Ставім знак па правіле

    Выбіраем знак, якога патрабуе правіла: паўза толькі падказвае, але не замяняе правіла.

    У хаце заставаўся дзед Купрыян, Васілёў бацька і дзеці (Я. Колас).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сінтаксіс ці пунктуацыя?

Вызначы, які раздзел навукі аб мове вывучае з’яву. У картках-пытаннях выберы сучасную назву старога знака.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Знак прыпынку — маленькі, але ён можа змяніць сэнс і нават лёс чалавека. Паразважай.

Практ. 47. У Я. Коласа: «У хаце заставаўся дзед Купрыян, Васілёў бацька і дзеці». Як зменіцца сэнс, калі паставіць яшчэ адну коску: «…дзед Купрыян, Васілёў бацька, і дзеці»?

Зверыць разважанне

У Я. Коласа адна коска раздзяляе аднародныя дзейнікі: дзед Купрыян і Васілёў бацька — два розныя чалавекі, дарослых у хаце двое. Калі выдзеліць словы «Васілёў бацька» коскамі з двух бакоў, яны стануць тлумачэннем (прыдаткам) да слова Купрыян: дзед Купрыян і ёсць Васілёў бацька — дарослы ў хаце адзін. Значыць, знак прыпынку адлюстроўвае будову сказа, а будова — сэнс.

Практ. 46. Чаму працяжнік называлі «маўчанкай», клічнік — «удивным» знакам, а дужкі — «вместным»? Што бралі за аснову такіх назваў?

Зверыць разважанне

У аснову назвы клалі прымету знака. «Маўчанка» і «удивный» — назвы па функцыі: працяжнік перадае паўзу, перапынак у гаворцы, клічнік — здзіўленне і іншыя пачуцці. «Вместны» знак таксама называе функцыю: дужкі змяшчаюць у сабе дадатковыя словы. А «рыса» — назва па выглядзе знака (візуальная прымета). Як пісаў І. Гапоненка, назвы змяняліся ў залежнасці ад таго, якая прымета — функцыянальная, візуальная ці іншая — клалася ў аснову тэрміна.

Практ. 48. Чаму чалавек, які згубіў усе знакі, акрамя двукосся, «развучыўся думаць і дайшоў да кропкі»? Што гэты тэкст кажа пра сувязь знакаў прыпынку з думкай?

Зверыць разважанне

Кожны знак абслугоўвае пэўную працу думкі: коска дазваляе будаваць складаныя сказы і выказваць складаныя думкі, клічнік — перадаваць пачуцці, пытальнік — задаваць пытанні, двукроп’е — тлумачыць прычыны і ўчынкі. Двукоссе ўжываецца пры чужой мове — цытаце. Чалавек, у якога засталося толькі двукоссе, толькі паўтараў чужыя словы і не меў уласных думак. Выснова аўтара: знакі прыпынку — не дробязь, а сродак выразіць сваю думку на пісьме.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Сінтаксіс

    Раздзел навукі аб мове, у якім вывучаюцца словазлучэнне і сказ: іх будова, значэнне, роля ў маўленні.

  2. Тры адзінкі

    Асноўныя адзінкі сінтаксісу — словазлучэнне, сказ і тэкст.

  3. Сувязь з марфалогіяй

    Форма слова абумоўлівае яго сінтаксічную функцыю: назоўнік найчасцей бывае дзейнікам і дапаўненнем, прыметнік — азначэннем.

  4. Пунктуацыя

    Раздзел навукі аб мове, у якім вывучаецца сістэма знакаў прыпынку і іх ужыванне ў пісьмовым тэксце.

  5. Знак залежыць ад будовы

    Каб правільна паставіць знак, трэба ведаць будову і значэнне сказа: адна коска можа змяніць сэнс выказвання.

  6. Гісторыя знакаў

    Першай з’явілася кропка; асноўны склад знакаў сфарміраваўся да канца XVIII стагоддзя; тэрмін «знакі прыпынку» ўвёў Б. Тарашкевіч.

Памятка: разбор па кроках

Дзеці, чытайце! — зваротак, выдзяляецца коскай. Дзеці чытаюць. — дзейнік, коска не патрэбна.

  1. Зразумей сэнс. Высветлі, пра каго (што) і што паведамляецца ў сказе.
  2. Разбяры будову. Знайдзі граматычную аснову, сувязі слоў і ўскладненні: аднародныя члены, звароткі і інш.
  3. Выберы знак. Пастаў знак прыпынку, якога патрабуе правіла для такой будовы сказа.

Цяпер растлумач: Што вывучаюць сінтаксіс і пунктуацыя і чаму іх вывучаюць разам?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што вывучае сінтаксіс?
2. Што вывучае пунктуацыя?
3. Якія асноўныя адзінкі сінтаксісу?
4. Ролю якога члена сказа найчасцей выконвае прыметнік?
5. Які знак прыпынку з’явіўся першым?
6. У якім сказе слова дзеці з’яўляецца зваротакам?
7. Які знак называлі «рысай» і «маўчанкай»?
8. Хто ўвёў у новую беларускую мову тэрмін «знакі прыпынку»?
9. Што дапамагаюць зрабіць знакі прыпынку пры чытанні?
10. Да якога часу сфарміраваўся асноўны склад знакаў прыпынку?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑