Словазлучэнне: будова, значэнне, ужыванне

§ 9. Віды падпарадкавальнай сувязі ў словазлучэнні: дапасаванне, кіраванне, прымыканне

Вывучаем тры віды падпарадкавальнай сувязі ў словазлучэнні — дапасаванне, кіраванне, прымыканне — і адметнасці дапасавання і кіравання ў беларускай мове ў параўнанні з рускай.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сябар напісаў у чат: «Дзякую вас, заўтра схаджу за хлебам і зайду за табой». Па-руску ўсё правільна, а па-беларуску — тры памылкі: трэба «дзякую вам», «схаджу па хлеб», «зайду па цябе». Справа ў тым, што галоўнае слова «патрабуе» ад залежнага пэўнай формы, і ў нашых мовах гэтыя патрабаванні часта розныя.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія бываюць віды падпарадкавальнай сувязі ў словазлучэнні і чым адметныя дапасаванне і кіраванне ў беларускай мове?

01

Дапасаванне

Адрозніваюць тры віды падпарадкавальнай сувязі слоў у словазлучэннях: дапасаванне, кіраванне, прымыканне.

Дапасаванне — такі від сувязі, пры якім залежнае слова ставіцца ў тым жа родзе, ліку і склоне, што і галоўнае: родны кут (м. р., адз. л., Н. скл.), родная вёска (ж. р., адз. л., Н. скл.), роднае паселішча (н. р., адз. л., Н. скл.), родныя мясціны (мн. л., Н. скл.).

Пры змяненні формы галоўнага слова змяняецца і форма залежнага слова: роднага кута, роднаму куту…; роднай вёскі, роднай вёсцы…

Пры дапасаванні ў ролі галоўнага слова звычайна выступаюць назоўнікі, а ў ролі залежнага слова — прыметнікі (ціхі вечар), дзеепрыметнікі (прачытаная кніга), парадкавыя лічэбнікі (першая сустрэча), займеннікі (наш клас), назоўнікі (рака Няміга). У сказе часцей дапасуюцца азначэнні.

Паглядзім, як гэта працуе

Па небе плывуць лёгкія белыя аблачынкі.

Аблачынкі (якія?) лёгкія, белыя — прыметнікі стаяць у тым жа ліку і склоне, што і назоўнік (мн. л., Н. скл.). Гэта азначэнні, звязаныя з галоўным словам дапасаваннем.

02

Кіраванне

Кіраванне — такі від сувязі, пры якім галоўнае слова патрабуе, каб залежнае слова стаяла ў пэўным ускосным склоне (з прыназоўнікам або без прыназоўніка): звярнуцца (да каго?) да сябра, віншаваць (каго?) юбіляра, багаты (на што?) на ідэі, устойлівы (да чаго?) да захворвання.

Пры змяненні формы галоўнага слова форма залежнага слова не змяняецца: віншаваць (віншаваў, віншавалі…) юбіляра, устойлівы (устойлівая, устойлівых…) да захворвання. У сказе часцей кіруюцца дапаўненні.

Паглядзім, як гэта працуе

Вецер замятае снегам палі.

Замятае (што?) палі, замятае (чым?) снегам — дзеяслоў патрабуе ад назоўнікаў вінавальнага і творнага склону. Назоўнікі — дапаўненні, звязаныя з выказнікам кіраваннем.

03

Прымыканне

Прымыканне — такі від сувязі, пры якім залежнае нязменнае слова спалучаецца з галоўным толькі па сэнсе: ісці (як?) хутка, чытаць (як?) седзячы, жаданне (якое?) вучыцца.

Галоўнае слова ў словазлучэннях з прымыканнем можа быць выражана дзеясловам (гаварыць хутка), назоўнікам (размова па-беларуску), прыметнікам (надзвычай цікавы), прыслоўем (дастаткова проста). Прымыкаюць прыслоўі, інфінітывы і дзеепрыслоўі. У сказе прыслоўі і дзеепрыслоўі выконваюць ролю акалічнасцей.

Паглядзім, як гэта працуе

Непадалёку рос малады клён. Хлопец ішоў не спяшаючыся.

Рос (дзе?) непадалёку — прыслоўе; ішоў (як?) не спяшаючыся — дзеепрыслоўе. Гэтыя словы не змяняюцца, з галоўным словам іх звязвае толькі сэнс.

Параўноўваем і заўважаем

Тры віды падпарадкавальнай сувязі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Від сувязіЗалежнае словаПрыклад
Дапасаваннеу тым жа родзе, ліку і склоне, што і галоўнае; змяняецца разам з ім; часцей азначэннеродная вёска — роднай вёскі
Кіраваннева ўскосным склоне, якога патрабуе галоўнае слова; пры змяненні галоўнага не змяняецца; часцей дапаўненневіншаваць юбіляра — віншавалі юбіляра
Прымыканненязменнае (прыслоўе, інфінітыў, дзеепрыслоўе), звязана толькі па сэнсе; часцей акалічнасцьісці хутка, чытаць седзячы, жаданне вучыцца
04

Разам ці праз злучок

Складаны прыметнік пішацца разам, калі ўтвораны ад словазлучэння з падпарадкавальнай сувяззю, а праз злучок, калі ўтвораны ад раўнапраўных слоў.

Паглядзім, як гэта працуе

Беламармуровы палац. Бела-ружовы мармур.

Беламармуровы — ад словазлучэння белы мармур (мармур (які?) белы — падпарадкаванне), пішацца разам. Бела-ружовы — ад раўнапраўных слоў белы і ружовы, пішацца праз злучок. Гэтак жа: любіць жыццё — жыццелюбівы, але паўднёвы і заходні — паўднёва-заходні.

05

Беларуская мова ў параўнанні з рускай

У беларускай і рускай мовах аднолькавыя па значэнні словы ў некаторых выпадках маюць разыходжанні ў дапасаванні або кіруюцца рознымі склонавымі формамі.

У беларускай мове лічэбнікі два (абодва), тры, чатыры звязваюцца з назоўнікамі дапасаваннем, назоўнікі маюць форму назоўнага склону множнага ліку: два вучні, абодва браты, тры дубы, чатыры сталы. У рускай мове — кіраванне, назоўнік у родным склоне адзіночнага ліку: два ученика, три дуба.

ДзеясловыПа-беларускуПа-руску
дзякаваць, выбачаць, даравацьдзякаваць настаўніку (Д. скл.)благодарить учителя
смяяцца, жартаваць, кпіцьжартаваць з сябрашутить над другом
хварэць, захварэць, хворыхварэць на грыпболеть гриппом
жаніцца, ажаніцьжаніцца са Святланайжениться на Светлане
па + мн. л.гуляць па вечарахгулять по вечерам
мэта рухупаслаць па доктара, пайсці ў грыбыпослать за доктором, пойти за грибами
думаць, клапаціццадумаць пра будучаедумать о будущем
вышэйшая ступеньстарэйшы за бацькустарше отца

У беларускай мове шмат іншых спецыфічных словазлучэнняў: пісаць на адрас, паехаць да брата, стаяць ля (каля) акна, некалькі разоў на тыдзень, падобны да каго, загадчык аддзела, ехаць у млын, сказаць пад сакрэтам, пазбавіцца клопату, бачыць на свае вочы, шаптаць праз зубы.

Паглядзім, як гэта працуе

Міхалка быў меншы за сваю сястру, хварэў на ангіну. Потым ён зайшоў па таварыша, і яны пайшлі ў грыбы.

Па-руску было б «меньше своей сестры», «болел ангиной», «зашёл за товарищем», «пошли за грибами». Беларускія словазлучэнні будуюцца па сваіх правілах кіравання — іх нельга перакладаць слова ў слова.

Прасочваем шлях

Як вызначыць від сувязі

  1. Знаходзім галоўнае слова

    Ставім пытанне ад галоўнага слова да залежнага.

    сядзець (дзе?) на лавачцы

  2. Правяраем, ці змяняецца залежнае слова

    Калі залежнае слова нязменнае (прыслоўе, інфінітыў, дзеепрыслоўе) — гэта прымыканне.

    сядзець схіліўшыся — дзеепрыслоўе, прымыканне.

  3. Змяняем форму галоўнага слова

    Калі разам з ім змяняецца і залежнае — дапасаванне; калі залежнае застаецца ў тым жа ўскосным склоне — кіраванне.

    абгорнуты падручнік — абгорнутага падручніка (дапасаванне); сядзець — сядзелі на лавачцы (кіраванне).

  4. Робім вывад

    Называем від сувязі і будуем схему словазлучэння.

    увайсці ў клас — кіраванне (дзеясл. + наз.).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Дапасаванне, кіраванне, прымыканне

Вызначы від падпарадкавальнай сувязі. У картках-пытаннях выберы форму, якой патрабуе беларускае кіраванне.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Сувязь слоў у словазлучэнні — справа не толькі граматыкі, але і правапісу, і культуры маўлення. Паразважай.

Лінгвістычная загадка. Чаму па-рознаму пішуцца складаныя прыметнікі ў словазлучэннях «бела-ружовы мармур» і «беламармуровы палац»?

Зверыць разважанне

Трэба ўспомніць, ад якога спалучэння ўтвораны прыметнік. Беламармуровы — ад словазлучэння «белы мармур», дзе сувязь падпарадкавальная: мармур (які?) белы. Такі прыметнік пішацца разам. Бела-ружовы — ад раўнапраўных слоў «белы і ружовы» (мармур і белы, і ружовы), паміж імі сувязь не падпарадкавальная, таму пішацца праз злучок.

Чаму ў беларускай мове «два вучні», «тры дубы» — гэта дапасаванне, а ў рускай «два ученика», «три дуба» — кіраванне?

Зверыць разважанне

Пры дапасаванні залежнае і галоўнае словы стаяць у адным склоне і змяняюцца разам. У беларускай мове лічэбнік і назоўнік абодва ў назоўным склоне: два вучні — двух вучняў — двум вучням. У рускай мове ў форме «два ученика» назоўнік стаіць у родным склоне адзіночнага ліку — лічэбнік патрабуе ад яго гэтай формы. Таму ў рускай мове ў такіх словазлучэннях кіраванне.

Практ. 78. Чым абумоўлены характар памылак у тэксце «Міхалка — ён быў меншы сваёй сястры — хварэў ангінай… пайшлі за грыбамі… «Дзякую вас за песню»»?

Зверыць разважанне

Усе памылкі — у кіраванні, і ўсе ўзніклі пад уплывам рускай мовы: аўтар пераклаў словы, а склон і прыназоўнік пакінуў рускія (меньше сестры, болел ангиной, пошли за грибами, благодарю вас). Па-беларуску: меншы за сваю сястру, хварэў на ангіну, пайшлі ў грыбы, дзякую вам. Вывад: беларускія словазлучэнні трэба вывучаць і правяраць па слоўніку, а не перакладаць слова ў слова.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры віды сувязі

    Падпарадкавальная сувязь у словазлучэнні бывае трох відаў: дапасаванне, кіраванне, прымыканне.

  2. Дапасаванне

    Залежнае слова стаіць у тым жа родзе, ліку і склоне, што і галоўнае, і змяняецца разам з ім; часцей дапасуюцца азначэнні.

  3. Кіраванне

    Галоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнага ўскоснага склону; форма залежнага не змяняецца; часцей кіруюцца дапаўненні.

  4. Прымыканне

    Нязменнае слова — прыслоўе, інфінітыў, дзеепрыслоўе — звязана з галоўным толькі па сэнсе; прыслоўі і дзеепрыслоўі ў сказе — акалічнасці.

  5. Разам ці праз злучок

    Складаны прыметнік ад словазлучэння з падпарадкавальнай сувяззю пішацца разам, ад раўнапраўных слоў — праз злучок.

  6. Беларускае кіраванне

    Два вучні, дзякаваць настаўніку, жартаваць з сябра, хварэць на грып, пайсці па хлеб, думаць пра будучае, старэйшы за бацьку.

Памятка: разбор па кроках

родная вёска — роднай вёскі: залежнае слова змяняецца разам з галоўным — дапасаванне.

  1. Знайдзі галоўнае слова. Пастаў ад яго пытанне да залежнага.
  2. Правер, ці змяняецца залежнае. Нязменнае слова (прыслоўе, інфінітыў, дзеепрыслоўе) — прымыканне.
  3. Змяні форму галоўнага. Залежнае змяняецца разам з галоўным — дапасаванне; застаецца ў тым жа склоне — кіраванне.

Цяпер растлумач: Якія бываюць віды падпарадкавальнай сувязі ў словазлучэнні і чым адметныя дапасаванне і кіраванне ў беларускай мове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое дапасаванне?
2. Які від сувязі ў словазлучэнні «віншаваць юбіляра»?
3. Які від сувязі ў словазлучэнні «ісці хутка»?
4. Якія члены сказа часцей дапасуюцца?
5. Якія словы прымыкаюць да галоўнага?
6. У якім словазлучэнні сувязь — кіраванне?
7. Як правільна па-беларуску?
8. Як правільна па-беларуску?
9. Як пішацца складаны прыметнік, утвораны ад словазлучэння з падпарадкавальнай сувяззю?
10. Які варыянт адпавядае нормам беларускай мовы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑