Словазлучэнне: будова, значэнне, ужыванне

§ 10. Свабодныя і несвабодныя словазлучэнні (азнаямленне)

Знаёмімся са свабоднымі і несвабоднымі словазлучэннямі, з семантычнай і лексічнай спалучальнасцю слоў і вучымся рабіць сінтаксічны разбор словазлучэння.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паспрабуй сказаць «Да нас прыйшлі вучні класаў» — нешта не так: якіх класаў? Слова «класаў» само па сабе не перадае сэнсу, патрэбна «старшых класаў». А вось у словазлучэнні «высокі дуб» кожнае слова магло б стаяць асобна. Так адрозніваюцца несвабодныя і свабодныя словазлучэнні.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца свабодныя і несвабодныя словазлучэнні і як разабраць словазлучэнне?

01

Свабодныя і несвабодныя

Звычайна кожнае слова, якое ўваходзіць у словазлучэнне, з’яўляецца асобным членам сказа. Такія словазлучэнні з’яўляюцца свабоднымі.

Аднак ёсць і такія словазлучэнні, у якіх словы не могуць ужывацца паасобку: недастаткова аднаго слова для перадачы сэнсу. Такія словазлучэнні называюцца несвабоднымі: вучні старшых класаў (не гаворым: вучні класаў).

Паглядзім, як гэта працуе

Непадалёку рос малады клён. — Насустрач нам выйшла дзяўчынка з чорнымі вачыма (К. Чорны).

Малады клён — свабоднае словазлучэнне: клён — дзейнік, малады — азначэнне. З чорнымі вачыма паасобку не скажаш «дзяўчынка з вачыма», таму дзяўчынка з чорнымі вачыма — несвабоднае словазлучэнне, адзін член сказа.

02

Віды несвабодных словазлучэнняў

Найбольш ужывальнымі з’яўляюцца наступныя сінтаксічна несвабодныя словазлучэнні:

  • з колькасным значэннем: налавіць многа рыбы, выпіць шклянку малака;
  • са значэннем выбарнасці: запрасіць аднаго з вучняў, робіць кожны з нас;
  • са значэннем сумеснасці: сустракаць бацьку з сынам, прыехалі маці з дачкой;
  • са значэннем удакладнення: дзяўчынка з блакітнымі вачыма, чалавек высокага росту, прыйсці а сёмай гадзіне;
  • састаўныя ўласныя назвы: віднеецца Мірскі замак, утворана Вялікае Княства Літоўскае;
  • з пераносным (метафарычным) значэннем: зіхаціць люстра вады, ахапіла бура гневу.
Паглядзім, як гэта працуе

У адным класе сядзелі дзеці вельмі рознага ўзросту (Н. Гілевіч).

Словы дзеці вельмі рознага ўзросту ўдакладняюць, якія дзеці, і паасобку («дзеці ўзросту») не ўжываюцца — гэта несвабоднае словазлучэнне са значэннем удакладнення.

03

Несвабоднае — адзін член сказа

Сінтаксічна несвабодныя словазлучэнні з’яўляюцца адным членам сказа: Рэдка сонца з месяцам страчаюцца (П. Панчанка). Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч з’яўляецца аўтарам першай граматыкі беларускай мовы для школы.

Заўвага. Фразеалагізмы з’яўляюцца састаўной часткай словазлучэння і выконваюць ролю аднаго члена сказа: Хтосьці крычаў на ўсё горла (= вельмі моцна).

Паглядзім, як гэта працуе

Бацька з сынам даўно ўжо працуюць на заводзе разам (У. Мароз).

Хто працуюць? — бацька з сынам. Гэта несвабоднае словазлучэнне са значэннем сумеснасці, і ўсё яно — дзейнік. Таму і выказнік стаіць у множным ліку: працуюць.

Параўноўваем і заўважаем

Свабоднае і несвабоднае словазлучэнне

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаСвабоднаеНесвабоднае
Ці можна ўжыць словы паасобкутак: высокі дуб — дубне: вучні старшых класаў — не «вучні класаў»
Члены сказакожнае слова — асобны член сказаусё словазлучэнне — адзін член сказа
Прыкладымалады клён, чытаць кнігу, сядзець пад дрэваммнога рыбы, адзін з вучняў, маці з дачкой, чалавек высокага росту
У сказеНепадалёку рос малады клён.Рэдка сонца з месяцам страчаюцца (П. Панчанка).
04

Сэнсавая спалучальнасць слоў

Словы ў сказе звязаны адно з адным граматычна і па сэнсе. Граматычныя сувязі (дапасаванне, кіраванне) забяспечваюць граматычную правільнасць маўлення, сэнсавыя — правільнасць выказвання па сэнсе. Сэнсавае дапасаванне выражаецца ў двух тыпах спалучальнасці — семантычнай і лексічнай.

Семантычная спалучальнасць — здольнасць слова спалучацца з цэлымі класамі слоў, якія аб’ядноўваюцца агульнасцю сэнсу: дзеясловы думаць, радавацца, сумаваць спалучаюцца з назвамі людзей (хлопчык, дзядуля, доктар). Толькі ў казцы ці фантастычным апавяданні можна сказаць Каза задумалася. Шафа засмяялася.

Лексічная спалучальнасць — здольнасць слова ўступаць у спалучэнні не з любым словам семантычнага класа, а толькі з некаторымі: статак кароў, табун коней, чарада птушак, рой пчол, касяк рыбы (але не «статак рыбы», «чарада пчол»); здзейсніць напад, правесці агляд, даць параду (але не «здзейсніць параду»).

Паглядзім, як гэта працуе

страціць цярпенне — патраціць грошы

Чалавек, які добра валодае мовай, не зблытае гэтыя звароты. Выбіральнасць мовы ў слоўных спалучэннях спараджае яе нацыянальную самабытнасць і выразнасць і складае галоўную цяжкасць пры авалоданні мовай.

05

Сінтаксічны разбор словазлучэння

Парадак сінтаксічнага разбору словазлучэння:

  1. Выдзеліце словазлучэнне са сказа.
  2. Вызначце будову словазлучэння: знайдзіце галоўнае і залежнае словы.
  3. Укажыце, якімі часцінамі мовы выражаны галоўнае і залежнае словы.
  4. Устанавіце від падпарадкавальнай сувязі паміж галоўным і залежным словамі.
  5. Укажыце граматычнае значэнне словазлучэння. Падбярыце, калі магчыма, сінанімічныя словазлучэнні.
Паглядзім, як гэта працуе

Пушыста ўсцілае дол густая дзераза (А. Жук).

У сказе тры словазлучэнні. Густая дзераза: дзераза (якая?) густая, наз. + прым., дапасаванне (Н. скл., ж. р., адз. л.); прадмет і яго прымета. Пушыста ўсцілае: усцілае (як?) пушыста, дзеясл. + прысл., прымыканне; дзеянне і яго прымета. Усцілае дол: усцілае (што?) дол, дзеясл. + наз. у В. скл., кіраванне; дзеянне і прадмет, на які яно пераходзіць.

Прасочваем шлях

Разбіраем словазлучэнне па парадку

  1. Выдзяляем словазлучэнне

    Шукаем у сказе пары «галоўнае слова — залежнае», аснову не бярэм.

    Пушыста ўсцілае дол густая дзераза: густая дзераза, пушыста ўсцілае, усцілае дол.

  2. Галоўнае і залежнае, часціны мовы

    Ставім пытанне ад галоўнага слова, называем часціны мовы.

    дзераза (якая?) густая — наз. + прым.

  3. Від сувязі

    Змяняем галоўнае слова і назіраем за залежным.

    густай дзеразы — залежнае змяняецца: дапасаванне.

  4. Граматычнае значэнне

    Называем значэнне, падбіраем сінанімічнае словазлучэнне, калі магчыма.

    густая дзераза — прадмет і яго прымета.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Свабоднае ці несвабоднае?

Вызначы, ці можна ўжыць словы паасобку. Калі не — словазлучэнне несвабоднае і ў сказе будзе адным членам.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Словы звязваюцца не толькі па граматычных правілах, але і па сэнсе. Паразважай.

Чаму ў сказе «Рэдка сонца з месяцам страчаюцца» (П. Панчанка) выказнік стаіць у множным ліку, хоць сонца — адзіночнага ліку?

Зверыць разважанне

Сонца з месяцам — несвабоднае словазлучэнне са значэннем сумеснасці. Яно цалкам з’яўляецца адным членам сказа — дзейнікам, і называе два прадметы. Таму і выказнік страчаюцца стаіць у множным ліку. Калі б дзейнікам было адно слова сонца, а з месяцам — дапаўненнем, выказнік быў бы ў адзіночным ліку: «Сонца з месяцам страчаецца».

Чаму сказ «Шафа засмяялася» граматычна правільны, але ў звычайным тэксце немагчымы? А ў якім тэксце ён дарэчны?

Зверыць разважанне

Граматычна ўсё правільна: дзейнік і выказнік стаяць у адным родзе і ліку. Парушана семантычная спалучальнасць: дзеясловы смяяцца, думаць, радавацца абазначаюць стан чалавека і спалучаюцца з назвамі людзей (хлопчык, дзядуля, доктар), а не рэчаў. Такі сказ дарэчны толькі ў казцы ці фантастычным апавяданні, дзе рэчы ажыўляюцца.

Чаму аўтар артыкула «Лексічная спалучальнасць» лічыць, што яна складае «галоўную цяжкасць пры авалоданні кожнай мовай»? Прывядзі свой прыклад.

Зверыць разважанне

Граматычныя правілы можна вывучыць, а лексічную спалучальнасць трэба запамінаць: яна фарміруецца вякамі і ў кожнай мове свая. Напрыклад, па-беларуску страціць цярпенне, але патраціць грошы; даць параду, але здзейсніць напад; статак кароў, але табун коней. Носьбіт мовы выбірае правільнае спалучэнне інтуітыўна, а таму, хто вучыць мову, трэба гэта спецыяльна запамінаць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Свабодныя

    Кожнае слова свабоднага словазлучэння з’яўляецца асобным членам сказа.

  2. Несвабодныя

    Словы несвабоднага словазлучэння не могуць ужывацца паасобку: аднаго слова недастаткова для перадачы сэнсу.

  3. Шэсць груп

    Колькасныя, выбарнасці, сумеснасці, удакладнення, састаўныя ўласныя назвы, з пераносным значэннем.

  4. Адзін член сказа

    Несвабоднае словазлучэнне і фразеалагізм у сказе выконваюць ролю аднаго члена сказа: бацька з сынам працуюць.

  5. Спалучальнасць

    Семантычная — з цэлым класам слоў, лексічная — толькі з некаторымі словамі класа: табун коней, рой пчол.

  6. Разбор

    Словазлучэнне, галоўнае і залежнае словы, часціны мовы, від сувязі, граматычнае значэнне.

Памятка: разбор па кроках

Бацька з сынам даўно ўжо працуюць на заводзе разам — несвабоднае словазлучэнне са значэннем сумеснасці, у сказе адзін член — дзейнік.

  1. Выдзелі словазлучэнне. Знайдзі галоўнае і залежнае словы, пастаў пытанне.
  2. Вызнач від сувязі. Назаві часціны мовы і від падпарадкавальнай сувязі.
  3. Назаві значэнне. Укажы граматычнае значэнне і, калі магчыма, падбяры сінанімічнае словазлучэнне.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца свабодныя і несвабодныя словазлучэнні і як разабраць словазлучэнне?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якое словазлучэнне называецца несвабодным?
2. Якім членам сказа з’яўляецца сінтаксічна несвабоднае словазлучэнне?
3. Да якой групы адносіцца словазлучэнне «выпіць шклянку малака»?
4. Да якой групы адносіцца словазлучэнне «сустракаць бацьку з сынам»?
5. Што такое «Вялікае Княства Літоўскае» з пункту гледжання сінтаксісу?
6. Якое словазлучэнне свабоднае?
7. Як называецца здольнасць слова спалучацца не з любым словам семантычнага класа, а толькі з некаторымі?
8. Якое спалучэнне адпавядае лексічнай спалучальнасці беларускай мовы?
9. З чаго пачынаецца сінтаксічны разбор словазлучэння?
10. Які від сувязі і якое граматычнае значэнне ў словазлучэнні «пушыста ўсцілае»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑