Беларуская мова ў сям’і славянскіх моў і моў народаў свету

§ 1. Беларуская мова ў сям’і славянскіх моў і моў народаў свету

Даведаемся, да якой моўнай сям’і, групы і падгрупы належыць беларуская мова, што яе родніць з іншымі славянскімі мовамі і якімі рысамі яна ад іх адрозніваецца.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аднакласнік з Польшчы прыслаў Алесю паведамленне: «Za dziesięć minut będę w domu». Алесь амаль усё зразумеў без перакладчыка: «дзесяць мінут», «буду», «дома». Чаму польскія, рускія, украінскія словы так нагадваюць нашы, а англійскія ці фінскія — не?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што родніць беларускую мову з іншымі славянскімі мовамі і што робіць яе самабытнай?

01

Сям’я, група, падгрупа

Усе мовы свету падзяляюцца на асобныя групы. У адну групу ўваходзяць мовы, блізкія па граматычным складзе, фанетычнай сістэме, лексіцы.

Беларуская мова належыць да індаеўрапейскай сям’і моў, славянскай групы, якая дзеліцца на тры падгрупы: усходнеславянскую, заходнеславянскую, паўднёваславянскую.

Блізкасць славянскіх моў тлумачыцца тым, што ў пэўны перыяд продкі сучасных славянскіх народаў жылі разам на параўнальна невялікай тэрыторыі і мелі цесныя сувязі паміж сабой.

Паглядзім, як гэта працуе

Індаеўрапейская сям’я → славянская група → усходнеславянская падгрупа → беларуская мова.

Ад шырокага да вузкага: сям’я ўключае групы, група — падгрупы. Беларуская мова ўваходзіць ва ўсходнеславянскую падгрупу разам з рускай і ўкраінскай.

02

Сведчанні роднасці

Сведчаннем роднасці славянскіх моў з’яўляюцца вялікі пласт агульнай лексікі, падобныя рысы ў фанетыцы і граматыцы.

Мова‘10’‘хадзіць’
беларускаядзесяцьхадзіць
рускаядесятьходить
украінскаядесятьходити
польскаяdziesięćchodzić
чэшскаяdesetchodit
балгарскаядесятходя

Ва ўсіх славянскіх мовах ужываецца большасць аднолькавых галосных і зычных гукаў. Лексіка славянскіх моў уключае значную колькасць аднолькавых слоў. Гэта назвы:

  • частак цела чалавека: рука, нага, галава;
  • прадметаў побыту: бочка, вядро;
  • асоб паводле сваяцкіх адносін: дзіця, нявестка;
  • раслін: дуб, яблыня;
  • атмасферных з’яў: дождж, снег;
  • часавых паняццяў: год, месяц.
Паглядзім, як гэта працуе

дзесяць — десять — dziesięć — deset

Адно і тое ж старажытнае слова ў кожнай мове гучыць крыху па-свойму. Сістэмнае падабенства мноства такіх слоў і даказвае роднасць, а не адно выпадкова падобнае слова.

03

Адметныя рысы беларускай мовы

Кожная славянская мова мае і свае, толькі ёй уласцівыя рысы, якія адрозніваюць яе ад іншых моў. Беларуская мова характарызуецца такімі спецыфічнымі рысамі ў галіне фанетыкі:

РысаПрыклады
яканнесястра, вясна
дзеканне і цеканнедзеці, падзяліць
падаўжэнне зычныхзбожжа, вяселле
гук [ў], чаргаванне [ў] з [в], [л]траўка, хадзіў
прыстаўныя гукіільняны, вусны
[ро] — [ры], [ло] — [лы]дровы — дрывотня, глотка — глытаць

Да гэтага пераліку падручнік у практыкаванні 7 дадае аканне (гарады, вада) і зацвярдзелыя зычныя [ч], [ш], [ж], [р], [дж] (чалавек, шэры, рака).

Паглядзім, як гэта працуе

Помнікаў у горадзе два. Першы быў устаноўлены ў 1986 годзе.

У сказах з тэксту пра Пятра Мсціслаўца бачым гук [ў] (помнікаў, быў, устаноўлены), дзеканне (горадзе) і аканне: у ненаціскным складзе горадзе пішацца а, а не о.

04

Балта-славянская галіна

Усходнеславянскія мовы разам з заходнеславянскімі, паўднёваславянскімі і балтыйскімі ўтвараюць балта-славянскую галіну самай распаўсюджанай моўнай сям’і — індаеўрапейскай.

МовыШто ўваходзіць
балтыйскіялітоўская, латышская
заходнеславянскіяпольская, славацкая, чэшская
усходнеславянскіябеларуская, руская, украінская
паўднёваславянскіябалгарская, македонская, славенская, сербская, харвацкая
Паглядзім, як гэта працуе

Беларуская і ўкраінская — адна падгрупа. Беларуская і польская — адна група, але розныя падгрупы. Беларуская і літоўская — адна галіна, але розныя групы.

Чым ніжэй агульны ўзровень у схеме, тым бліжэй мовы. Суседства краін само па сабе нічога не даказвае: літоўская — суседка беларускай, але яна балтыйская, а не славянская.

Параўноўваем і заўважаем

Ступені роднасці моў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Пара моўШто агульнаеНаколькі блізкія
беларуская — украінскаяадна падгрупа (усходнеславянская)вельмі блізкія
беларуская — польскаяадна група (славянская)блізкія
беларуская — літоўскаяадна галіна (балта-славянская)менш блізкія
беларуская — англійскаяадна сям’я (індаеўрапейская)далёкія
беларуская — фінскаярозныя сем’і (фінская — уральская)не роднасныя
05

Індаеўрапейская сям’я

Большасць вядомых еўрапейскіх моў (англійская, нямецкая, італьянская, грэчаская, французская, іспанская) належаць, як і беларуская, да індаеўрапейскіх. Фінская, венгерская і эстонская мовы, хоць на іх і размаўляюць народы Еўропы, уваходзяць у іншую моўную сям’ю — уральскую.

ГалінаМовы
германскаяанглійская, нямецкая, нарвежская, дацкая, шведская
раманскаяфранцузская, італьянская, іспанская, партугальская, румынская
іранскаяфарсі, дары, таджыкская, пушту
балта-славянскаябеларуская, руская, польская, літоўская і інш.

Вучоныя лічаць, што ўсе індаеўрапейскія мовы паходзяць ад адзінай старажытнай мовы — праіндаеўрапейскай. Вельмі даўно (каля 5—6 тыс. гадоў назад) у нашых продкаў была адна мова. Паступова людзі займалі іншыя тэрыторыі, і мова відазмянялася. Працэс гэты доўжыўся некалькі тысячагоддзяў.

Паглядзім, як гэта працуе

Англійская і беларуская — адна сям’я, розныя галіны. Фінская і беларуская — розныя сем’і.

Агульная сям’я — гэта агульны далёкі продак мовы, а не месца на карце.

06

Першадрукары і родная мова

6 жніўня 1517 года ў Празе выйшла ў свет адна з кніг Бібліі на старажытнабеларускай мове — «Псалтыр», выдадзены Францыскам Скарынам з Полацка. Гэтая дата лічыцца пачаткам гісторыі беларускага кнігадрукавання.

Біблія Скарыны стала першай друкаванай кнігай для ўсходніх славян і амаль на 50 гадоў апярэдзіла маскоўскі «Апостал» (1564). Справу Скарыны працягваў Пётр Мсціславец — друкар з Мсціслава, паплечнік Сымона Буднага і Івана Фёдарава; помнікі яму стаяць у Мсціславе.

Паглядзім, як гэта працуе

Ніякае багацце людзей не бывае даражэйшым за іх родную мову (Я. Колас).

Выказванне з практыкавання 5: ніякае (багацце) — прыметнік ніякага роду з канчаткам -ае; даражэйшым — пасля зацвярдзелага ж пішацца э.

Прасочваем шлях

Як вызначыць месца мовы ў класіфікацыі

  1. Называем сям’ю

    Вызначаем, да якой моўнай сям’і належыць мова.

    Беларуская — індаеўрапейская сям’я.

  2. Называем галіну і групу

    Унутры сям’і — галіна і група.

    Балта-славянская галіна, славянская група.

  3. Называем падгрупу

    Славянская група дзеліцца на тры падгрупы.

    Усходнеславянская падгрупа: беларуская, руская, украінская.

  4. Пацвярджаем прыкладамі

    Паказваем агульнае і адметнае на словах.

    Агульнае: рука, дуб, снег. Адметнае: вясна (яканне), дзеці (дзеканне, цеканне).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Да якой падгрупы належыць мова?

Размяркуй мовы па групах і падгрупах паводле схемы падручніка. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, як вучоныя даказваюць роднасць моў і чаму мова роднасная і адначасова самабытная.

Беларускае «дзесяць», рускае «десять», польскае «dziesięć», чэшскае «deset». Ці дастаткова аднаго такога слова, каб сцвярджаць, што мовы роднасныя?

Зверыць разважанне

Не. Адно падобнае слова можа быць выпадковым ці запазычаным. Пра роднасць сведчыць сістэма: вялікі пласт агульнай лексікі (назвы частак цела, раслін, сваякоў, з’яў прыроды, часу), падобныя гукі і граматыка. Калі такіх адпаведнасцей сотні, яны не могуць быць выпадковымі — значыць, мовы паходзяць ад агульнай мовы-продка.

Чаму ў беларускай мове кажуць «дзеці», а ў рускай — «дети», хоць мовы роднасныя?

Зверыць разважанне

Роднасныя мовы паходзяць ад адной мовы, але пасля таго, як народы рассяліліся, кожная мова развівалася па-свойму. У беларускай мове мяккія [д’], [т’] перайшлі ў [дз’], [ц’] — так узніклі дзеканне і цеканне. Гэта адна з рыс, якія робяць мову самабытнай: агульнае паходжанне не адмяняе ўласных законаў развіцця.

Венгерская мова гучыць у цэнтры Еўропы, а таджыкская — у Сярэдняй Азіі. Якая з іх роднасная беларускай?

Зверыць разважанне

Таджыкская. Па схеме падручніка яна ўваходзіць у іранскую галіну індаеўрапейскай сям’і, як і беларуская (балта-славянская галіна). Венгерская ж належыць да ўральскай сям’і. Роднасць моў вызначаецца паходжаннем ад агульнай мовы-продка, а не геаграфіяй.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Месца ў класіфікацыі

    Беларуская мова — індаеўрапейская сям’я, славянская група, усходнеславянская падгрупа.

  2. Тры падгрупы

    Усходнеславянскія — беларуская, руская, украінская; заходнеславянскія — польская, славацкая, чэшская; паўднёваславянскія — балгарская, македонская, славенская, сербская, харвацкая.

  3. Прычына блізкасці

    Продкі славянскіх народаў калісьці жылі разам на невялікай тэрыторыі; таму ў моў агульная лексіка і падобныя фанетыка і граматыка.

  4. Балта-славянская галіна

    Славянскія мовы разам з балтыйскімі (літоўская, латышская) утвараюць балта-славянскую галіну індаеўрапейскай сям’і.

  5. Не ўсе мовы Еўропы — індаеўрапейскія

    Фінская, венгерская, эстонская мовы ўваходзяць ва ўральскую сям’ю.

  6. Самабытнасць

    Беларускую мову вылучаюць яканне, дзеканне і цеканне, падаўжэнне зычных, гук [ў], прыстаўныя гукі, чаргаванні [ро] — [ры], [ло] — [лы].

Памятка: разбор па кроках

Вясна (яканне), дзеці (дзеканне, цеканне), збожжа (падаўжэнне), траўка (гук [ў]), вусны (прыстаўны в), дровы — дрывотня (ро — ры).

  1. Назаві сям’ю. Беларуская мова належыць да індаеўрапейскай сям’і.
  2. Назаві групу. Унутры сям’і (у балта-славянскай галіне) — славянская група.
  3. Назаві падгрупу. Славянская група дзеліцца на тры падгрупы; беларуская — усходнеславянская разам з рускай і ўкраінскай.

Цяпер растлумач: Што родніць беларускую мову з іншымі славянскімі мовамі і што робіць яе самабытнай?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Да якой падгрупы славянскіх моў належыць беларуская мова?
2. Якая паслядоўнасць ідзе ад шырокага аб’яднання моў да вузкага?
3. Чым тлумачыцца блізкасць славянскіх моў?
4. Якая мова з беларускай належыць да адной падгрупы?
5. Якая мова НЕ належыць да індаеўрапейскай сям’і?
6. Што ўтвараюць славянскія мовы разам з балтыйскімі?
7. У якім слове ёсць цеканне?
8. У якім радзе ўсе словы ілюструюць падаўжэнне зычных?
9. Што ілюструе пара «дровы — дрывотня»?
10. Якая падзея лічыцца пачаткам беларускага кнігадрукавання?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑