Тэкст

§ 2. Тэкст і яго асноўныя прыметы (паглыбленае паўтарэнне)

Паўторым і паглыбім веды пра тэкст: яго тэму і асноўную думку, прыметы (тэматычнае адзінства, разгорнутасць, паслядоўнасць, звязнасць, завершанасць) і спосабы сувязі сказаў.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ліза напісала сачыненне пра вавёрак і перамяшала сказы: «Тады яны ходзяць „пяшком“. Вавёркі жывуць на дрэвах». Настаўніца заўважыла: «Усе сказы пра вавёрак, але гэта яшчэ не тэкст». Чаго не хапае, каб набор сказаў стаў тэкстам?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія прыметы робяць набор сказаў тэкстам і як звязваюцца сказы ў тэксце?

01

Тэкст, тэма і асноўная думка

Тэкст — гэта выказванне, у якім сказы звязаны па сэнсе і граматычна. Тэматычнае адзінства, разгорнутасць, паслядоўнасць, звязнасць, завершанасць — гэта прыметы тэксту.

Сказы ў тэксце аб’яднаны тэмай і асноўнай думкай. Тэма — гэта тое, пра што гаворыцца ў тэксце. Асноўная думка — гэта тое галоўнае, што аўтар хоча данесці да чытачоў з дапамогай тэксту. Яна перадае адносіны аўтара да таго, што ён піша, яго ацэнку падзей ці з’яў.

Тэма тэксту, як і яго асноўная думка, можа змяшчацца ў загалоўку.

Паглядзім, як гэта працуе

Тэма ў загалоўку: «У лесе», «Канікулы на моры», «Зімой». Асноўная думка ў загалоўку: «Кожная птушка і звер у лесе жывуць сваім жыццём», «Зіма — прыгожая пара года».

«Зімой» толькі называе, пра што тэкст. «Зіма — прыгожая пара года» ўжо выказвае ацэнку аўтара — гэта асноўная думка.

02

Тэматычнае адзінства

Тэматычнае адзінства тэксту забяспечваецца падпарадкаванасцю яго зместу тэме і асноўнай думцы.

Тэма раскрываецца праз апорныя (ключавыя) словы, якія перадаюць змест тэксту. Яны нясуць асноўную сэнсавую нагрузку, таму па іх можна ўзнавіць тэкст пры пераказе.

Тып тэкстуАпорныя словы
апавяданненазвы ўдзельнікаў падзей, звязаных з імі дзеянняў і прадметаў
апісанненазвы прадметаў і іх прымет
разважаннеабстрактныя назоўнікі і дзеясловы са значэннем тлумачэння
Паглядзім, як гэта працуе

Гняздо, моцны вецер, птушаня, на зямлі, кот, маці, упала, падлятала, па́дала, кінуўся ўслед, адвяла ад птушаняці, узляцела.

Удзельнікі (птушаня, кот, маці) і іх дзеянні (упала, кінуўся, адвяла) — апорныя словы апавядання. Па іх можна вызначыць тэму: як птушка-маці выратавала птушаня ад ката.

03

Разгорнутасць: падтэмы і мікратэмы

Такая прымета тэксту, як разгорнутасць, азначае, што развіццё тэмы і разгортванне асноўнай думкі адбываецца праз падтэмы і мікратэмы. Падтэмы забяспечваюць шырыню разгортвання тэмы, а мікратэмы — глыбіню яе раскрыцця.

Назвы падтэм звычайна суадносяцца з простым планам, а дабаўленне назваў мікратэм ператварае просты план у складаны.

Паглядзім, як гэта працуе

Тэкст пра Арцёмку і бусляня (паводле З. Прыгодзіча):
1. Бяда ў буслянай сям’і.
а) Трывога буслоў. б) Бусляня ў траве.
2. Агляд птушаняці.
3. Ратавальнікі прыходзяць на дапамогу.

Пункты 1–3 — падтэмы (абзацы), падпункты а), б) — мікратэмы. Разам яны робяць план складаным.

04

Паслядоўнасць і кампазіцыя

Паслядоўнасць як прымета тэксту праяўляецца ў тым, што часткі тэксту размяшчаюцца ў пэўным парадку, па пэўнай схеме, якая складае кампазіцыю тэксту.

Кампазіцыя (будова) тэксту залежыць ад таго, да якога тыпу маўлення належыць тэкст: апавяданне, апісанне ці разважанне.

ТыпКампазіцыя
апавяданнепачатак дзеяння → развіццё дзеяння → заканчэнне дзеяння
апісаннеагульнае ўяўленне аб прадмеце → прыметы, уласцівасці прадмета → ацэнка прадмета, адносіны да яго
разважаннедумка, якая даказваецца → доказы, аргументы → вывад
Паглядзім, як гэта працуе

Жывая прырода дае не толькі радасць для душы кожнага з нас. Яна дорыць нам свае багацці… Вось чаму лясы і тых, хто іх насяляе, трэба берагчы.

Ёсць думка, доказы і вывад са словамі «вось чаму» — гэта разважанне. Канчаткі дзеясловаў: дае, дорыць, насяляе (I і II спражэнне).

05

Паслядоўная і паралельная сувязь

Пры паслядоўнай сувязі сказаў у тэксце думка развіваецца паслядоўна, ад аднаго сказа да другога. У кожным наступным сказе паведамляюцца новыя звесткі, якія дапаўняюць і пашыраюць папярэдні сказ. Пры такой сувязі сказы ў тэксце нельга памяняць месцамі. Сродкамі сувязі выступаюць займеннікі, прыслоўі, сінонімы, лексічныя паўторы, злучнікі і інш.

Пры паралельнай сувязі кожны наступны сказ тэксту звязаны з першым, раскрывае і дапаўняе яго. Моўнымі сродкамі паралельнай сувязі выступаюць аднатыпныя граматычныя формы (напрыклад, усе дзеясловы ў форме цяперашняга часу), аднолькавы парадак слоў (напрыклад, выказнік стаіць перад дзейнікам), прыслоўі і інш.

Схемы: паслядоўная сувязь 1 → 2 → 3 → 4; паралельная сувязь — ад сказа 1 стрэлкі ідуць да 2, 3 і 4.

Паглядзім, як гэта працуе

З усёй птушынай сям’і вераб’і — самыя блізкія нашы суседзі. Яны заўсёды селяцца побач з людзьмі… Таму іх называюць дамавымі вераб’ямі.

Займеннікі яны, іх і прыслоўе таму звязваюць кожны сказ з папярэднім — сувязь паслядоўная.

Параўноўваем і заўважаем

Паслядоўная і паралельная сувязь сказаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПаслядоўнаяПаралельная
З чым звязаны сказз папярэднім сказамз першым сказам
Ці можна памяняць сказынельгачаста можна
Схема1 → 2 → 3 → 41 → 2, 1 → 3, 1 → 4
Сродкі сувязізайменнікі, прыслоўі, сінонімы, паўторы, злучнікіаднатыпныя формы, аднолькавы парадак слоў, прыслоўі
Дзе частаапавяданне, разважаннеапісанне
06

Завершанасць тэксту

Такая прымета тэксту, як завершанасць, не мае лексіка-граматычных паказчыкаў і вызначаецца на зместавым узроўні. Завершаным лічыцца такі тэкст, у якім раскрыта тэма выказвання і рэалізавана яго асноўная думка.

Паглядзім, як гэта працуе

«Старога вераб’я на мякіне не правядзеш», — сцвярджае народная прыказка…

Тэкст пра вераб’ёў абрываецца на прыказцы: не растлумачана, чаму вераб’я лічаць хітрым. Тэма не раскрыта, таму фрагмент незавершаны, хоць апошні сказ і мае кропку.

Прасочваем шлях

Як прааналізаваць тэкст

  1. Тэма і асноўная думка

    Вызначаем, пра што тэкст і што аўтар хоча сказаць.

    Тэма — вавёркі; думка — вавёркі, хоць жывуць на дрэвах, добра ўмеюць перасоўвацца і па зямлі, і па вадзе.

  2. Апорныя словы і тып маўлення

    Знаходзім ключавыя словы і па іх вызначаем тып.

    Гняздо, птушаня, кот, упала, кінуўся — апавяданне.

  3. Падтэмы і мікратэмы

    Дзелім тэкст на абзацы-падтэмы, унутры — мікратэмы; складаем план.

    1. Бяда ў буслянай сям’і. 2. Агляд птушаняці. 3. Ратавальнікі.

  4. Спосаб сувязі і завершанасць

    Шукаем сродкі сувязі і правяраем, ці раскрыта тэма.

    Яны, таму — паслядоўная сувязь; тэма раскрыта — тэкст завершаны.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Паслядоўная ці паралельная сувязь?

Вызначы спосаб сувязі сказаў. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, як уладкаваны тэкст і чаму яго прыметы менавіта такія.

Чаму сказы з паралельнай сувяззю часта можна памяняць месцамі, а сказы з паслядоўнай — не?

Зверыць разважанне

Пры паралельнай сувязі кожны сказ звязаны толькі з першым і раскрывае яго з іншага боку (стол, паліца, шафа ў пакоі) — ад перастаноўкі сэнс не руйнуецца. Пры паслядоўнай сувязі наступны сказ «падхоплівае» папярэдні: займеннік яны ці прыслоўе тады адсылаюць да таго, што ўжо сказана. Калі такі сказ паставіць раней, займенніку не будзе на што адсылаць, і тэкст разваліцца.

Сачыненне складаецца з трох правільных сказаў, у канцы стаіць кропка. Ці можна з упэўненасцю сказаць, што тэкст завершаны?

Зверыць разважанне

Не. Завершанасць не мае лексіка-граматычных паказчыкаў: ні кропка, ні слова «нарэшце» не робяць тэкст завершаным. Трэба праверыць змест: ці раскрыта тэма і ці рэалізавана асноўная думка. Тэкст пра вераб’ёў, які абрываецца на прыказцы без тлумачэння, — незавершаны, хоць граматычна ў ім усё правільна.

Чаму ў тэксце-разважанні апорнымі словамі часта бываюць абстрактныя назоўнікі (прырода, адзінства, адказнасць), а ў апавяданні — назвы асоб і дзеянняў?

Зверыць разважанне

Апорныя словы перадаюць асноўны змест. Апавяданне гаворыць пра падзеі: хто што зрабіў, — таму яго апорныя словы — удзельнікі і іх дзеянні. Разважанне даказвае думку, а думка выражаецца паняццямі, таму ў ім пераважаюць абстрактныя назоўнікі і дзеясловы са значэннем тлумачэння (даказвае, сведчыць, значыць).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое тэкст

    Тэкст — выказванне, у якім сказы звязаны па сэнсе і граматычна і аб’яднаны тэмай і асноўнай думкай.

  2. Тэма і думка

    Тэма — пра што гаворыцца; асноўная думка — галоўнае, што хоча данесці аўтар; абедзве могуць быць у загалоўку.

  3. Апорныя словы

    Тэма раскрываецца праз апорныя словы; у апавяданні гэта ўдзельнікі і дзеянні, у апісанні — прадметы і прыметы, у разважанні — абстрактныя назоўнікі.

  4. Падтэмы і мікратэмы

    Падтэмы даюць шырыню, мікратэмы — глыбіню раскрыцця тэмы; з іх складаецца складаны план.

  5. Дзве сувязі

    Паслядоўная сувязь — ад сказа да сказа, сказы нельга памяняць; паралельная — кожны сказ звязаны з першым.

  6. Завершанасць

    Тэкст завершаны, калі раскрыта тэма і рэалізавана асноўная думка; асобных моўных паказчыкаў у гэтай прыметы няма.

Памятка: разбор па кроках

Вавёркі жывуць на дрэвах… Тады яны ходзяць «пяшком» — прыслоўе і займеннік звязваюць сказы паслядоўнай сувяззю.

  1. Вызначы тэму і асноўную думку. Пра што тэкст і што аўтар хоча сказаць; ці адлюстраваны яны ў загалоўку.
  2. Знайдзі апорныя словы і падтэмы. Па апорных словах вызначы тып маўлення, па абзацах — падтэмы і мікратэмы.
  3. Вызначы спосаб сувязі і праверы завершанасць. Паслядоўная ці паралельная сувязь, якія сродкі; ці раскрыта тэма.

Цяпер растлумач: Якія прыметы робяць набор сказаў тэкстам і як звязваюцца сказы ў тэксце?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое тэкст?
2. Што з пераліку НЕ з’яўляецца прыметай тэксту?
3. Чым забяспечваецца тэматычнае адзінства тэксту?
4. Які загаловак выражае асноўную думку, а не толькі тэму?
5. Што забяспечваюць мікратэмы?
6. Якая кампазіцыя характэрна для апісання?
7. Што характэрна для паралельнай сувязі сказаў?
8. Які сродак сувязі ў сказах «Вавёркі жывуць на дрэвах. Тады яны ходзяць „пяшком“…»?
9. Калі тэкст лічыцца завершаным?
10. Апорныя словы «гняздо, птушаня, кот, упала, кінуўся ўслед, узляцела» характэрныя для…
↑

Загрузка прагрэсу…

↑