Складаназлучаныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 10. Паняцце пра складаназлучаны сказ. Сродкі сувязі частак у складаназлучаных сказах

Знаёмімся са складаназлучаным сказам: як ён пабудаваны, якімі злучнікамі звязваюцца яго часткі і якія сэнсавыя адносіны перадаюць гэтыя злучнікі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пра тэатр ценяў у падручніку сказана: «Сёння для паказу спектакля замацоўваецца белая тканіна, а за ёй акцёры выконваюць свае ролі». Дзве падзеі, дзве асновы — і адзін маленькі злучнік а, які не толькі звязвае часткі, але і супастаўляе іх. Паглядзім, як працуюць такія злучнікі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як злучальныя злучнікі звязваюць часткі складаназлучанага сказа і якія сэнсавыя адносіны паміж імі перадаюць?

01

Што такое складаназлучаны сказ

Сказ, граматычныя часткі якога звязваюцца пры дапамозе інтанацыі і злучальных злучнікаў, называецца складаназлучаным.

У складаназлучаным сказе можа быць дзве і больш граматычных частак.

Паглядзім, як гэта працуе

Мінулае — гэта наша гісторыя, а ў ёй было шмат высокага, прыгожага і гераічнага (Н. Гілевіч).

Дзве часткі. Схема: [ ], а [ ].

Час свой мерны крок чаканіць, і лятуць гадзіны, дні, толькі доўжыцца чаканне цеплыні і чысціні (Н. Гальпяровіч).

Тры часткі: час чаканіць; лятуць гадзіны, дні (два аднародныя дзейнікі); доўжыцца чаканне. Схема: [ ], і [ , ], толькі [ ].

02

Спалучальныя злучнікі

Асноўнымі сродкамі сувязі граматычных частак у складаназлучаным сказе з’яўляюцца злучнікі. Спалучальныя: і, ды (у значэнні і), ні — ні.

Паглядзім, як гэта працуе

І мокне ліст над галавой, і мокне горад (Н. Гальпяровіч).

Паўторны злучнік і — і. Схема: І [ ], і [ ].

03

Супраціўныя злучнікі

Супраціўныя злучнікі: а, але, ды (у значэнні але), затое, толькі, аднак.

Паглядзім, як гэта працуе

Замоўкла ў лесе ўсё зімой, а крыжадзюб пяе (М. Хведаровіч).

Схема: [ ], а [ ].

Злучнік ды бывае і спалучальным, і супраціўным. Правяраем заменай: Прыкінуўся воўк авечкаю, ды зубы выдалі — ды = але, злучнік супраціўны.

04

Размеркавальныя злучнікі

Размеркавальныя злучнікі: або, або — або, ці, ці — ці, то — то, не то — не то, ці то — ці то і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

Ці то сонца свеціць, ці то месяц ясны вам смяецца з неба весела і шчасна (Я. Купала).

Схема: Ці то [ ], ці то [ ].

05

Сэнсавыя адносіны паміж часткамі

Злучальныя злучнікі не толькі аб’ядноўваюць часткі ў складаназлучаны сказ, але і перадаюць сэнсавыя адносіны паміж імі. Паміж часткамі складаназлучанага сказа існуюць спалучальныя, супраціўныя і размеркавальныя адносіны (паводле назвы злучальных злучнікаў).

Паглядзім, як гэта працуе

Надыходзіў вячэрні змрок, і ад гэтага яшчэ ўтульней было каля агню (Я. Маўр).

Спалучальныя адносіны; значэнне прычыны і выніку.

Працавіты наш дзень адпачыць адышоў, толькі стужка зары дагарае над садам (М. Танк).

Супраціўныя адносіны; значэнне супастаўлення.

То гром гучнабежны пракоціцца ў хмарах, то грукне над лесам пярун (Я. Колас).

Размеркавальныя адносіны; значэнне чаргавання.

Параўноўваем і заўважаем

Злучальныя злучнікі і сэнсавыя адносіны

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗлучнікіПрыкладыСэнсавыя адносіны
спалучальныяі, ды (у значэнні і), ні — ніадначасовасць; паслядоўнасць; прычына і вынік
супраціўныяа, але, ды (у значэнні але), толькі, затое, аднаксупрацьпастаўленне; супастаўленне
размеркавальныяабо, або — або, ці, ці — ці, то — то, не то — не то, ці то — ці точаргаванне; узаемавыключэнне; магчымасць аднаго дзеяння з некалькіх
06

Складаны сказ ці аднародныя члены

Злучальныя злучнікі звязваюць і часткі складаназлучанага сказа, і аднародныя члены простага сказа. Каб не памыліцца, спачатку знаходзім граматычныя асновы.

Паглядзім, як гэта працуе

Каўнер шырокі, а пяты голыя.

Дзве асновы (каўнер шырокі; пяты голыя) — складаназлучаны сказ.

Па зямлі ходзіць, а неба не бачыць.

Аднародныя выказнікі ходзіць, не бачыць адносяцца да аднаго суб’екта — просты сказ з аднароднымі членамі.

Прасочваем шлях

Як разабраць складаназлучаны сказ

  1. Знаходзім асновы і межы частак

    Падкрэсліваем дзейнікі і выказнікі, лічым часткі.

    Прычасаліся вербы, і стаўкі паглыбелі, і дзяўчаты пад ліўнем, дальбог, пастрайнелі (Е. Лось) — тры асновы.

  2. Называем злучнікі і іх групу

    Спалучальны, супраціўны ці размеркавальны; ды правяраем заменай на і або але.

    Злучнік і (паўторны) — спалучальны.

  3. Вызначаем сэнсавыя адносіны

    Адначасовасць, паслядоўнасць, прычына і вынік, супрацьпастаўленне, супастаўленне, чаргаванне, узаемавыключэнне.

    Падзеі адбываюцца адначасова — адносіны адначасовасці.

  4. Будуем схему

    Кожная частка — у квадратных дужках, злучнікі і знакі — паміж імі.

    [ ], і [ ], і [ , ].

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які злучнік звязвае часткі?

Вызначы, да якой групы адносіцца злучальны злучнік у складаназлучаным сказе. У картках-пытаннях выберы сэнсавыя адносіны.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Злучнікі ў складаназлучаным сказе — маленькія словы з вялікай роляй. Паразважай.

Чаму ў табліцы злучнікаў ды трапляе і ў спалучальныя, і ў супраціўныя? Як вызначыць яго значэнне ў сказе?

Зверыць разважанне

Ды — шматзначны злучнік: у адных кантэкстах ён раўназначны і, у іншых — але. Значэнне вызначаецца толькі па сэнсе, таму правяраем заменай. «У ім хадзіў срэбраногі месяц ды пераліваліся зоры» — ды = і, падзеі адначасовыя, злучнік спалучальны. «Прыкінуўся воўк авечкаю, ды зубы выдалі» — ды = але, другая частка супрацьпастаўляецца першай, злучнік супраціўны.

У прыказках «Каўнер шырокі, а пяты голыя» і «Па зямлі ходзіць, а неба не бачыць» адзін і той жа злучнік а і адна коска. Чаму будова ў іх розная?

Зверыць разважанне

Будову вызначаюць граматычныя асновы, а не злучнік. У першай прыказцы дзве асновы з рознымі дзейнікамі (каўнер шырокі; пяты голыя) — гэта складаназлучаны сказ. У другой выказнікі ходзіць і не бачыць адносяцца да адной і той жа асобы — гэта аднародныя выказнікі простага сказа. Коска ў абодвух выпадках ставіцца перад супраціўным злучнікам а.

Чаму сэнсавыя адносіны паміж часткамі называюць «паводле назвы злучальных злучнікаў», але ўнутры кожнай групы вылучаюць яшчэ некалькі значэнняў?

Зверыць разважанне

Група злучніка паказвае агульны тып адносін: спалучальныя далучаюць, супраціўныя процістаўляюць, размеркавальныя размяркоўваюць падзеі. Але дакладнае значэнне залежыць ад зместу частак: той самы злучнік і можа перадаваць адначасовасць (Стаяў бор, і жыў лясун), паслядоўнасць (Час настае, і дымяцца боханы) або прычыну і вынік (Надыходзіў змрок, і ад гэтага ўтульней было каля агню). Таму спачатку называем групу злучніка, а потым удакладняем значэнне па сэнсе.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Азначэнне

    Складаназлучаны сказ — сказ, граматычныя часткі якога звязваюцца пры дапамозе інтанацыі і злучальных злучнікаў.

  2. Колькасць частак

    У складаназлучаным сказе можа быць дзве і больш частак: [ ], і [ , ], толькі [ ].

  3. Тры групы злучнікаў

    Спалучальныя (і, ды, ні — ні), супраціўныя (а, але, ды, затое, толькі, аднак) і размеркавальныя (або, ці, то — то, не то — не то, ці то — ці то).

  4. Злучнік ды

    Ды бывае спалучальным (= і) і супраціўным (= але): яго значэнне правяраем заменай.

  5. Сэнсавыя адносіны

    Спалучальныя адносіны — адначасовасць, паслядоўнасць, прычына і вынік; супраціўныя — супрацьпастаўленне і супастаўленне; размеркавальныя — чаргаванне, узаемавыключэнне, магчымасць аднаго з некалькіх.

  6. Спачатку асновы

    Злучнік а ці але яшчэ не робіць сказ складаным: «Хоць небагаты, але зухаваты» — просты сказ з аднароднымі членамі.

Памятка: разбор па кроках

Аднаму шчасце ракою плыве, а другі ў няшчасці ўвесь век жыве — дзве асновы, супраціўны злучнік а, адносіны супрацьпастаўлення: [ ], а [ ].

  1. Знайдзі граматычныя асновы. Калі асноў дзве і больш і іх звязвае злучальны злучнік, сказ складаназлучаны.
  2. Вызначы групу злучніка. Спалучальны, супраціўны або размеркавальны; ды правер заменай на і ці але.
  3. Назаві сэнсавыя адносіны. Адначасовасць, паслядоўнасць, прычына і вынік, супрацьпастаўленне, супастаўленне, чаргаванне, узаемавыключэнне.

Цяпер растлумач: Як злучальныя злучнікі звязваюць часткі складаназлучанага сказа і якія сэнсавыя адносіны паміж імі перадаюць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца складаназлучаным?
2. Які рад складаецца толькі з супраціўных злучнікаў?
3. Які сказ складаназлучаны?
4. Колькі частак у сказе «Прычасаліся вербы, і стаўкі паглыбелі, і дзяўчаты пад ліўнем, дальбог, пастрайнелі»?
5. Якія адносіны перадае злучнік то — то ў сказе «То гром гучнабежны пракоціцца ў хмарах, то грукне над лесам пярун»?
6. У якім сказе ды мае значэнне але?
7. Якія сэнсавыя адносіны існуюць паміж часткамі сказа «Надыходзіў вячэрні змрок, і ад гэтага яшчэ ўтульней было каля агню»?
8. Якая схема адпавядае сказу «Час свой мерны крок чаканіць, і лятуць гадзіны, дні, толькі доўжыцца чаканне цеплыні і чысціні»?
9. Да якой групы адносіцца злучнік ні — ні?
10. Якое значэнне НЕ адносіцца да размеркавальных адносін?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑