Складаназлучаныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 11. Знакі прыпынку паміж часткамі ў складаназлучаных сказах

Вучымся выбіраць знак паміж часткамі складаназлучанага сказа: коску, працяжнік або кропку з коскай — і разумець, калі коска не ставіцца зусім.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Кірыл напісаў у чаце класа: «Заўтра, мабыць, будзе дождж, і экскурсію перанясуць». Аліна паправіла: «Коска тут лішняя!» Дзве асновы, злучнік і — а коскі сапраўды не трэба. Чаму? Справа ў слове мабыць, якое адносіцца адразу да абедзвюх частак.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Ад чаго залежыць выбар знака прыпынку паміж часткамі складаназлучанага сказа?

01

Коска паміж часткамі

Граматычныя часткі складаназлучанага сказа могуць аддзяляцца адна ад адной коскай, працяжнікам і кропкай з коскай.

Звычайна паміж часткамі складаназлучанага сказа, звязанымі адзіночнымі і паўторнымі злучнікамі, ставіцца коска.

Паглядзім, як гэта працуе

Дагарае на ветры мая залатая дуброва, і Паўночная зорка адзіны кірунак дае (В. Зуёнак).

Адзіночны злучнік і. Схема: [ ], і [ ].

Ці то ішло свята, ці то прыйшла вясна (А. Вярцінскі).

Паўторны злучнік: коска перад другім ці то, а перад першым — не. Схема: Ці то [ ], ці то [ ].

02

Працяжнік

Працяжнік паміж часткамі ставіцца тады, калі ў другой частцы перадаюцца вынік, супрацьпастаўленне, рэзкая змена падзей.

Паглядзім, як гэта працуе

Вазьму шурпаты каласок на чуйным провадзе саломы — і адзавецца мне здалёк мой продак — сейбіт незнаёмы (А. Пысін).

Другая частка — вынік першай. Схема: [ ] — і [ ].

Свечку запальвалі — і паветра награвалася і прымушала паперу круціцца.

Варта запаліць свечку — адразу награваецца паветра: вынік.

03

Кропка з коскай

Кропка з коскай ставіцца ў складаназлучаным сказе, калі адна з частак ці часткі маюць ускладненую будову і свае знакі прыпынку, а сэнсавыя адносіны паміж часткамі аслаблены.

Паглядзім, як гэта працуе

Рыбак быў дзядзька наш Антоні, як і работнік, адмысловы; а Уладзік пасвіў дзесь каровы, травіў чужыя сенажаці; а дома з дзецьмі была маці (Я. Колас).

Унутры частак ужо ёсць коскі, таму часткі раздзяляюцца больш моцным знакам. Схема: [ , як…, ]; а [ , ]; а [ ].

04

Калі коска не ставіцца

Коска паміж часткамі складаназлучанага сказа, звязанымі пры дапамозе адзіночных злучнікаў і, ды (у значэнні і), ці, або, не ставіцца, калі яны маюць даданы член сказа, часціцу ці пабочнае слова, якія аднолькава адносяцца да кожнай з частак.

Паглядзім, як гэта працуе

Там, удалечыні, за полем, прытулілася вёсачка і ў адной з яе хатак запалілі святло (В. Праўдзін).

Агульныя акалічнасці месца там, удалечыні, за полем.

У небе спявалі жаваранкі ці шчабяталі ластаўкі (З. Бядуля).

Агульная акалічнасць у небе.

Толькі недалёка ціха булькала крынічка і да хрыпаты надрываўся недзе драч (М. Ваданосаў).

Агульная часціца толькі.

Можа, з часам завяне бадзёрасць і гады лягуць шэрагам плям (Ю. Жаўрук).

Агульнае пабочнае слова можа.

Параўноўваем і заўважаем

Знакі паміж часткамі складаназлучанага сказа

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗнакКалі ставіццаПрыклад
косказвычайна пры адзіночных і паўторных злучнікахБыло ўжо позна, аднак ніхто не спаў.
працяжніку другой частцы вынік, супрацьпастаўленне, рэзкая змена падзейДакранешся да лапак — і пакоціцца холад за каўнер.
кропка з коскайчасткі ўскладненыя, маюць свае знакі, сувязь аслаблена…як і работнік, адмысловы; а Уладзік пасвіў дзесь каровы…
без знакаагульны даданы член, часціца або пабочнае слова пры і, ды, ці, абоВідаць, тут быў нядаўна рэмонт і яшчэ не паспелі зрабіць парадку.
05

Як праверыць агульны член

Агульны член стаіць, як правіла, у пачатку сказа і па сэнсе адносіцца да абедзвюх частак. Калі ён адносіцца толькі да першай часткі, коска ставіцца па агульным правіле.

Паглядзім, як гэта працуе

У новым будынку трымаўся халадок і панавала цішыня (І. Шамякін).

У новым будынку трымаўся халадок, у новым будынку панавала цішыня — член агульны, коскі няма.

Сінеюць валошкі ў жыце, і маці гадуюць сыноў (Ю. Свірка).

У жыце адносіцца толькі да першай часткі — коска ставіцца.

Правіла пра агульны член датычыць толькі адзіночных і, ды (= і), ці, або. Перад супраціўнымі злучнікамі (а, але, затое…) і пры паўторных злучніках коска захоўваецца.

Прасочваем шлях

Як выбраць знак паміж часткамі

  1. Знаходзім часткі і злучнік

    Падкрэсліваем асновы, на мяжы частак шукаем злучальны злучнік.

    Відаць, тут быў нядаўна рэмонт … і яшчэ не паспелі зрабіць парадку: рэмонт быў; (не) паспелі зрабіць; злучнік і.

  2. Правяраем, ці няма агульнага члена

    Ці стаіць у пачатку слова, якое адносіцца да абедзвюх частак? Злучнік адзіночны і, ды, ці, або?

    Відаць — пабочнае слова, адносіцца і да рэмонту, і да парадку.

  3. Ацэньваем сэнс і будову частак

    Вынік або рэзкая змена — працяжнік; ускладненыя часткі са сваімі коскамі — кропка з коскай.

    Тут вынік не падкрэсліваецца, часткі простыя.

  4. Ставім знак

    Калі агульнага члена няма — коска, у асаблівых выпадках — працяжнік ці кропка з коскай.

    Відаць, тут быў нядаўна рэмонт і яшчэ не паспелі зрабіць парадку (Я. Колас).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які знак паміж часткамі?

Вызначы, які знак патрэбны на месцы [?] паміж часткамі складаназлучанага сказа. У картцы-пытанні выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Знак паміж часткамі — гэта падказка чытачу, як звязаны падзеі. Паразважай.

Чаму агульны даданы член «здымае» коску паміж часткамі: «У новым будынку трымаўся халадок і панавала цішыня»?

Зверыць разважанне

Агульны член аб’ядноўвае часткі ў адно цэлае: абедзве падзеі адбываюцца ў адным і тым жа месцы (у новым будынку). Часткі становяцца падобныя на аднародныя члены — гэта як бы адна карціна, апісаная праз дзве падзеі. Калі паставіць коску, агульны член «адарвецца» ад другой часткі і будзе ўспрымацца як член толькі першай. Таму коска, якая раздзяліла б часткі, не патрэбна.

Параўнай: «Ішлі франты, і ажывалі краскі» і «Ішлі франты — і ажывалі краскі». Чым адрозніваюцца сказы па сэнсе?

Зверыць разважанне

Абодва запісы граматычна магчымыя. З коскай падзеі проста пералічваюцца як адначасовыя ці паслядоўныя. Працяжнік падкрэслівае, што другая падзея — вынік першай: дзе праходзілі франты, там і ажывалі краскі, і робіць гэта хутка, нечакана. Аўтар выбірае знак у залежнасці ад таго, што хоча падкрэсліць.

Чаму ў сказе Я. Коласа «Рыбак быў дзядзька наш Антоні, як і работнік, адмысловы; а Уладзік пасвіў дзесь каровы…» часткі раздзяляюцца кропкай з коскай, а не коскай?

Зверыць разважанне

Унутры частак ужо ёсць коскі (выдзелены зварот як і работнік, аднародныя выказнікі пасвіў, травіў). Калі б і часткі раздзялялі коскі, чытач не адразу ўбачыў бы, дзе канчаецца адна частка і пачынаецца другая. Больш моцны знак — кропка з коскай — паказвае межы частак і тое, што сувязь паміж імі аслаблена: гэта амаль самастойныя паведамленні пра розных членаў сям’і.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры знакі

    Часткі складаназлучанага сказа аддзяляюцца коскай, працяжнікам або кропкай з коскай.

  2. Звычайна — коска

    Коска ставіцца паміж часткамі, звязанымі адзіночнымі і паўторнымі злучнікамі: [ ], і [ ]; Ці то [ ], ці то [ ].

  3. Працяжнік

    Працяжнік падкрэслівае вынік, супрацьпастаўленне або рэзкую змену падзей: [ ] — і [ ].

  4. Кропка з коскай

    Кропка з коскай патрэбна, калі часткі ўскладненыя, маюць свае знакі, а сувязь паміж імі аслаблена.

  5. Агульны член

    Пры адзіночных і, ды (= і), ці, або коска не ставіцца, калі ў частак агульны даданы член, часціца ці пабочнае слова.

  6. Не блытаць

    Пры супраціўных злучніках і пры паўторных злучніках коска застаецца і тады, калі ў сказе ёсць агульны член.

Памятка: разбор па кроках

Можа, з часам завяне бадзёрасць і гады лягуць шэрагам плям (Ю. Жаўрук) — агульнае пабочнае слова можа, злучнік і адзіночны: коскі паміж часткамі няма.

  1. Знайдзі часткі і злучнік. Падкрэслі асновы і назаві злучнік на мяжы частак.
  2. Правер агульны член. Калі злучнік адзіночны і, ды, ці, або і ёсць агульны даданы член, часціца або пабочнае слова — коскі няма.
  3. Выберы знак. Звычайна — коска; вынік або рэзкая змена — працяжнік; ускладненыя часткі са сваімі знакамі — кропка з коскай.

Цяпер растлумач: Ад чаго залежыць выбар знака прыпынку паміж часткамі складаназлучанага сказа?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія знакі могуць аддзяляць часткі складаназлучанага сказа?
2. Калі паміж часткамі складаназлучанага сказа ставіцца працяжнік?
3. У якім сказе паміж часткамі НЕ трэба ставіць коску?
4. Што можа быць агульным для дзвюх частак і «здымаць» коску?
5. Пры якіх злучніках дзейнічае правіла пра агульны член?
6. Калі ў складаназлучаным сказе ставіцца кропка з коскай?
7. Як правільна расставіць знакі: «Ці то ішло свята ці то прыйшла вясна»?
8. Якая схема адпавядае сказу «Вазьму шурпаты каласок на чуйным провадзе саломы — і адзавецца мне здалёк мой продак»?
9. У якім сказе патрэбна коска перад і?
10. Чаму ў сказе «Народ — што акіян зялёны, а я адзіны ў ім лісток» коска ставіцца?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑