Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

§ 38. Нормы літаратурнага вымаўлення. Паўтарэнне складаных пытанняў арфаграфіі і пунктуацыі

Паўтараем нормы літаратурнага вымаўлення і самыя складаныя правілы арфаграфіі (у і ў, падаўжэнне, мяккі знак і апостраф, прыстаўкі, напісанне разам, праз злучок і асобна) і пунктуацыі складанага і простага сказа.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Перад экзаменам сяброўка праверыла свой дыктант і знайшла памылкі ў словах «сбягаць», «паук» і «па мойму», а ў сказе «Мацей здагадаўся, нехта збіваў сучкі» настаўніца замяніла коску на двукроп’е. Здаецца, што гэта зусім розныя правілы. Але ўсе яны залежаць ад аднаго: як слова гучыць, як яно ўтворана і як будуецца сказ.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як нормы вымаўлення, будова слова і будова сказа дапамагаюць пісаць без памылак?

01

Нормы літаратурнага вымаўлення

Нормы літаратурнага вымаўлення — правілы, па якіх вымаўляюцца гукі і іх спалучэнні ў беларускай мове. Многае ў беларускім пісьме перадаецца так, як вымаўляецца, але не ўсё.

НормаПрыклад
аканне: ненаціскныя [о], [э] вымаўляюцца і пішуцца як [а]вада́, рэ́чка — рака́
яканне: у першым пераднаціскным складзе пасля мяккага — [а] (я)дзявя́ты, бяро́за; але: ле́бедзь
звонкія ў канцы слова і перад глухімі аглушаюццадрозд [дрост], лёгкі [л’охк’і]
глухія перад звонкімі азванчаюццабарацьба [барадз’ба], просьба [проз’ба]
спалучэнне -шся вымаўляецца як [с’с’]бярэшся [б’арэс’с’а]
падоўжаныя зычныя вымаўляюцца доўгакалоссе, ноччу, карэнне
Паглядзім, як гэта працуе

Набытая мазалямі капейка перацягне лёгкі рубель. За справу бярэшся — не бойся і не хваліся (Прыказкі).

У слове лёгкі вымаўляецца [х], у бярэшся — [с’с’]. Пішам па правілах, а чытаем па нормах вымаўлення.

02

Літары у і ў

Ў пішацца пасля галосных на месцы нескладовага гука, у тым ліку ў пачатку слова пасля слова на галосны, пасля злучка і двукосся: браўнінг, паўза, ва ўніверсітэце, жанчына-ўрач, гучнае «ўра». У пішацца:

  • у іншамоўных словах на -ум, -ус: прэзідыум, акварыум, сімпозіум, радыус, соус, страус;
  • на канцы іншамоўных слоў не пад націскам: ток-шоу, фрау;
  • калі на у падае націск: ау́л, бау́л;
  • у пачатку ўласных імёнаў і назваў: Уладзіслаў, Вольга Ульянаўна.
Паглядзім, як гэта працуе

У «Выбраныя творы» ўвайшлі вершы. Акванаўт агледзеў вялікі акварыум.

Увайшлі — пасля двукосся, перад якім слова на галосны (творы), таму ў. Акванаўт — нескладовы гук пасля галоснай. Акварыум — канчатак -ум, таму у.

03

Падаўжэнне, ь і апостраф

Падоўжаныя зычныя [дз’], [з’], [л’], [н’], [с’], [ц’], [ж], [ч], [ш] пішуцца двума літарамі паміж галоснымі: разводдзе, калоссе, Ілля, багацце, падарожжа, ноччу. У запазычаных словах падвойныя зычныя звычайна не пішуцца: масаж, калекцыя, імунітэт, алея; але: ванна, манна, панна, мадонна.

Мяккі знак пішацца пасля мяккіх з, с, дз, ц, л, н на канцы слова і перад цвёрдымі зычнымі: барацьбіт, чытальня, большы, а таксама ў формах слязьмі, людзьмі; не пішацца паміж мяккімі, калі яны застаюцца мяккімі пры змене слова: дзве, радасцю, цвісці. Раздзяляльны ь — пасля мяккіх зычных перад е, ё, ю, я, і: налью, Вікенцьевіч.

Апостраф пішацца пасля б, п, м, в, ф, г, к, х, дж, р, ж, ш, ч і пасля прыставак на зычны перад е, ё, ю, я, і: Дзям’ян, п’яўка, інтэрв’ю, аб’ездзіць. Пасля ў апостраф не пішацца: салаўі.

04

Прыстаўкі; разам, асобна, праз злучок

Прыстаўкі на з перад глухімі пішуцца праз с (як вымаўляюцца): бесказырка, расшчодрыцца. Прыстаўка с- пішацца перад к, п, т, ф, х (скасіць, спытаць), перад звонкімі — з-: збягаць, здзіўленне. Прыстаўкі ад-, пад-, над-, аб- не мяняюцца: падсохлы, аб’ездзіць.

Як пішаццаПрыклады
разамудвух, налева, напамяць, якраз, штогод, паціху, назаўсёды, паўдарогі
праз злучокпа-мойму, па-старому, па-першае, дзе-небудзь, раз-пораз, абы-як, ярка-чырвоны, паў-Еўропы
асобнана хаду, усё роўна
Паглядзім, як гэта працуе

паўднёва-ўсходні, марозаўстойлівы, руска-беларускі

Паўднёва-ўсходні і руска-беларускі — складаныя прыметнікі з раўнапраўных частак, таму праз злучок; ў пасля злучка і слова на галосны. Марозаўстойлівы — пішацца разам, ў пасля злучальнай галоснай а.

05

Знакі ў складаным сказе

Складаныя сказы бываюць з адным відам сувязі частак (злучнікавыя — складаназлучаныя і складаназалежныя — і бяззлучнікавыя) і з рознымі відамі сувязі. У бяззлучнікавым сказе знак залежыць ад сэнсавых адносін паміж часткамі.

Адносіны паміж часткаміЗнак
пералічэнне падзей (адначасова ці паслядоўна)коска
часткі маюць свае знакі або сувязь не цеснаякропка з коскай
прычына; тлумачэнне; дапаўненне (што, як)двукроп’е
супрацьпастаўленне; хуткая змена, вынік; умова ці час; абагульненнепрацяжнік
Паглядзім, як гэта працуе

Нездарма кажуць людзі: чалавек на рабоце харашэе (П. Броўка). Жураўлі ляцяць высока — зіма яшчэ далёка (Прыказка).

У першым сказе другая частка дапаўняе першую (кажуць, што…) — двукроп’е. У другім другая частка паказвае вынік — працяжнік.

Параўноўваем і заўважаем

Сродкі сувязі частак у складаным сказе

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Тып сказаСродкі сувязі
складаназлучаныінтанацыя + злучальны злучнік
складаназалежныінтанацыя + падпарадкавальны злучнік або злучальнае слова
бяззлучнікавытолькі інтанацыя
06

Знакі ў простым сказе

У простым сказе паўтараем: працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам, адасобленыя азначэнні і акалічнасці.

  • Працяжнік ставіцца, калі дзейнік і выказнік выражаны назоўнікамі (інфінітывамі) без звязкі, у тым ліку перад гэта: Зубр — гэта спрадвечны жыхар шыракалістых і мяшаных лясоў (В. Стома). Не ставіцца, калі перад выказнікам не або пабочнае слова: Мой дзядзька не рамантык.
  • Азначэнне адасабляецца, калі стаіць пасля назоўніка або адносіцца да займенніка: Мядзведзь, схуднелы і стары, з бярлогі цёмнай выйшаў (А. Бялевіч).
  • Адзіночнае дзеепрыслоўе, блізкае да прыслоўя, не адасабляецца: Танкі ішлі грукочучы (М. Лынькоў).
Прасочваем шлях

Як выбраць знак у бяззлучнікавым сказе

  1. Знайдзі асновы

    Пераканайся, што сказ складаны і злучнікаў паміж часткамі няма.

    Мацей здагадаўся | нехта збіваў на дрэве сучкі.

  2. Пастаў злучнік

    Паспрабуй уставіць паміж часткамі злучнік або словы: і, а, бо, што, калі, а іменна.

    Мацей здагадаўся, што нехта збіваў…

  3. Вызначы адносіны

    Што, як, бо, а іменна — двукроп’е; а, але, калі, і (вынік) — працяжнік; і (пералічэнне) — коска.

    Што — дапаўненне.

  4. Пастаў знак

    Запішы сказ і правер знак інтанацыяй.

    Мацей здагадаўся: нехта збіваў на дрэве сухія хрумсткія сучкі (М. Стральцоў).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

У ці ў

Раскладзі словы з практыкавання 276: дзе пішацца у, а дзе ў.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паўтараючы правілы, паспрабуем зразумець, чаму яны ўладкаваны менавіта так.

Чаму ў слове «ток-шоу» на канцы пішацца у, а ў слове «рыбалоў» — ў, хоць у абодвух перад ім галосная о?

Зверыць разважанне

Шоу — запазычанае слова, і ў ім на канцы не пад націскам захоўваецца у: ток-шоу, фрау. Рыбалоў — уласнабеларускае слова (рыба + лавіць), у ім на канцы пасля галоснай вымаўляецца нескладовы [ў], які ў іншых формах чаргуецца з [в]: рыбалоў — рыбалова, улоў — уловы. Таму рыбалоў пішацца з ў, як і сказаў, улоў.

Практ. 282. У сказе М. Багдановіча «…стаяць у небе зоркі, ад марозу пахаладзеўшыя, дрыжаць» ёсць дзеепрыметнік у форме, якая не ўласціва сучаснай літаратурнай мове. Які і чаму?

Зверыць разважанне

Гэта пахаладзеўшыя. Дзеепрыметнікі з суфіксам -ўш- (пахаладзеўшы, прыйшоўшы) у сучаснай беларускай мове не ўжываюцца — гэтыя формы перайшлі ў дзеепрыслоўі. Сучасная норма — пахаладзелыя (суфікс -л-): зоркі, пахаладзелыя ад марозу. У паэзіі пачатку XX стагоддзя такія формы яшчэ сустракаліся.

Чаму пішацца «бясшумна», але «бесказырка», хоць прыстаўка адна — без-?

Зверыць разважанне

Абодва словы падпарадкоўваюцца правілу пра прыстаўкі на з: перад глухімі ш і к пішацца с, як вымаўляецца. А галосная залежыць ад націску: яканне бывае толькі ў першым пераднаціскным складзе. У бясшу́мна склад бяс стаіць непасрэдна перад націскам — пішам я. У бесказы́рка перад націскам стаіць склад ка, а бес — далей ад націску, таму захоўваецца е.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Вымаўленне і пісьмо

    Аканне і яканне беларускае пісьмо перадае, а аглушэнне, азванчэнне і спалучэнне -шся — не: тут дапамагае праверка.

  2. У і ў

    Ў — пасля галосных, злучка і двукосся; у — у -ум, -ус, на канцы іншамоўных слоў, пад націскам і ва ўласных імёнах.

  3. Падаўжэнне

    Падоўжаныя зычныя пішуцца двума літарамі паміж галоснымі; у запазычаннях падвойныя не пішуцца, акрамя ванна, манна, панна і пад.

  4. Ь і апостраф

    Мяккі знак — пасля мяккіх з, с, дз, ц, л, н, апостраф — пасля цвёрдых зычных і прыставак перад е, ё, ю, я, і.

  5. Разам ці праз злучок

    Прыслоўі з па- на -ому, -ску і па-першае пішуцца праз злучок, а паў- з уласнай назвай — праз злучок, у іншых выпадках разам.

  6. Знак па сэнсе

    У бяззлучнікавым сказе знак выбіраюць па сэнсавых адносінах: падстаўляюць злучнік і правяраюць інтанацыяй.

Памятка: разбор па кроках

Нездарма кажуць людзі: чалавек на рабоце харашэе (П. Броўка). — дапаўненне: «кажуць, што…».

  1. Крок 1. Вызначы, што правяраеш: гук і літару, будову слова ці будову сказа.
  2. Крок 2. Успомні правіла: як слова гучыць, з якіх частак яно ўтворана, колькі асноў у сказе і якія адносіны паміж часткамі.
  3. Крок 3. Запішы слова або пастаў знак і правер праверачным словам або падстаноўкай злучніка.

Цяпер растлумач: Як нормы вымаўлення, будова слова і будова сказа дапамагаюць пісаць без памылак?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. У якім слове на месцы пропуску пішацца у (а не ў)?
2. У якім слове пішацца падоўжаны зычны?
3. У якім слове на месцы пропуску пішацца мяккі знак?
4. У якім слове на месцы пропуску пішацца апостраф?
5. Якое слова напісана з памылкай?
6. У якім слове напісанне не супадае з вымаўленнем?
7. Як правільна напісаць: (паўднёва)усходні?
8. Які знак трэба паставіць: «Мацей здагадаўся .. нехта збіваў на дрэве сухія хрумсткія сучкі» (М. Стральцоў)?
9. У якім сказе паміж дзейнікам і выказнікам трэба паставіць працяжнік?
10. У якім сказе азначэнне трэба адасобіць?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑