Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год

§ 37. Сінтаксіс як раздзел граматыкі, яго асноўныя адзінкі і іх характарыстыка. Узаемасувязь сінтаксісу, лексікі і марфалогіі

Падагульняем веды пра сінтаксіс: яго адзінкі — словазлучэнне і сказ, віды сувязі слоў, віды сказаў і аднародныя члены. Паглядзім, як сінтаксіс звязаны з лексікай і марфалогіяй.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Перакладаючы з рускай мовы «заболеть ангиной», аднакласнік напісаў «захварэў ангінай». Словы ён перакласці змог, а сувязь паміж імі — не: па-беларуску правільна «захварэў на ангіну». Значыць, мова — гэта не толькі словы, але і правілы, па якіх яны злучаюцца.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія адзінкі вывучае сінтаксіс і як ён звязаны з лексікай і марфалогіяй?

01

Сінтаксіс і яго адзінкі

Сінтаксіс — раздзел граматыкі, у якім вывучаюцца словазлучэнне і сказ: іх будова, значэнне, роля ў маўленні. Асноўныя адзінкі сінтаксісу — словазлучэнне і сказ, а таксама тэкст.

Слова называе прадмет, дзеянне, прымету. Словазлучэнне называе іх больш дакладна. Сказ перадае паведамленне, пытанне ці заахвочванне і мае граматычную аснову.

Паглядзім, як гэта працуе

званок → першы званок → Прагучаў першы званок.

Слова, словазлучэнне (першы званок) і сказ, у якім ёсць граматычная аснова званок прагучаў.

02

Словазлучэнне і віды сувязі

Словазлучэнне — спалучэнне двух і больш самастойных слоў, звязаных паміж сабой па сэнсе і граматычна на аснове падпарадкавальнай сувязі. Адрозніваюць тры віды сувязі: дапасаванне, кіраванне, прымыканне.

Від сувязіШто адбываеццаПрыклад
дапасаваннезалежнае слова ў тым жа родзе, ліку, склоне, што і галоўнаеактавая зала, малое кацяня
кіраваннегалоўнае слова патрабуе пэўнага склону залежнагакніга казак, праслухаць у запісе
прымыканненязменнае слова звязана толькі па сэнсегучна спяваць, жаданне дапамагчы

Не з’яўляюцца словазлучэннямі: дзейнік і выказнік (ён мужны, сонца пераліваецца), складаныя формы слова (будзе рыхтавацца, няхай пачакаюць), састаўныя лічэбнікі (дваццаць першы), спалучэнні службовых слоў з самастойнымі (на працягу тыдня), фразеалагізмы (кінуцца ўрассыпную).

03

Віды сказаў

Сказы бываюць: па мэце выказвання — апавядальныя, пытальныя, пабуджальныя; па інтанацыі — клічныя і няклічныя; па будове — простыя і складаныя.

  • Сказы, у якіх граматычная аснова складаецца з дзейніка і выказніка, называюцца двухсастаўнымі; з аднаго галоўнага члена — аднасастаўнымі.
  • Развітым называецца сказ, у склад якога, апрача галоўных членаў, уваходзяць даданыя члены; неразвітым — сказ толькі з галоўных членаў.
  • Простыя сказы могуць быць ускладненыя аднароднымі і адасобленымі членамі, звароткамі, пабочнымі словамі.
Паглядзім, як гэта працуе

Быў пачатак мая, і я пайшоў паглядзець на вясну за горад (Паводле М. Стральцова).

Сказ апавядальны, няклічны, складаны: дзве асновы (быў пачатак; я пайшоў паглядзець), часткі злучаны злучнікам і, перад ім коска.

Параўноўваем і заўважаем

Словазлучэнне і сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловазлучэннеСказ
Складгалоўнае і залежнае словыграматычная аснова (+ даданыя члены)
Сувязьдапасаванне, кіраванне, прымыканнедзейнік і выказнік узаемазвязаныя
Задачаназывае дакладнапаведамляе, пытае, заахвочвае
Інтанацыяне маемае інтанацыю канца
Прыкладпершы званокПрагучаў першы званок.
04

Аднародныя члены сказа

Аднародныя члены адказваюць на адно і тое ж пытанне, адносяцца да аднаго і таго ж члена сказа і звязваюцца інтанацыяй пералічэння або злучнікамі.

СхемаПравіла
○ і ○; ○ або ○адзіночны злучнік і, або — коска не ставіцца
○, і ○, і ○паўторны злучнік — коска перад другім і далей
◎: ○, ○, ○абагульняльнае слова перад аднароднымі — двукроп’е
○, ○, ○ — ◎абагульняльнае слова пасля аднародных — працяжнік
Паглядзім, як гэта працуе

Любоў і лад узвышаюць, / Вядуць за далягляд. / Варожасць і злосць прыніжаюць, / Адкідваюць назад… (А. Вярцінскі)

Аднародныя дзейнікі любоў і лад, варожасць і злосць звязаны адзіночным злучнікам і — без коскі. Аднародныя выказнікі ўзвышаюць, вядуць злучаны інтанацыяй — праз коску.

05

Сінтаксіс, лексіка і марфалогія

Сінтаксіс цесна звязаны з марфалогіяй і лексікай: марфалагічная форма слова абумоўлівае яго сінтаксічную ролю і сувязь з іншымі словамі, а лексічнае значэнне — тое, з якімі словамі яно можа спалучацца.

Таму пры перакладзе з рускай мовы трэба правяраць не толькі словы, але і род назоўнікаў, склон і прыназоўнік у словазлучэнні: у беларускай і рускай мовах яны часта не супадаюць.

Па-рускуПа-беларуску
заболеть ангинойзахварэць на ангіну
похожа на матьпадобная да маці
пойти за хлебомпайсці па хлеб
благодарить другадзякаваць сябру
насмехаться над неудачейнасміхацца з няўдачы
два пирогадва пірагі
Паглядзім, як гэта працуе

актавая зала (ж. р.) — актовый зал (м. р.); пафарбаваная падлога (ж. р.) — пол (м. р.); малое кацяня (н. р.) — котёнок (м. р.)

Род назоўніка ў беларускай мове іншы, таму і залежнае слова пры дапасаванні мае іншую форму: актавая, пафарбаваная, малое.

Прасочваем шлях

Як вызначыць від сувязі ў словазлучэнні

  1. Знайдзі галоўнае слова

    Пастаў пытанне ад галоўнага слова да залежнага.

    зала (якая?) актавая; кніга (чаго?) казак; спяваць (як?) гучна

  2. Змяні галоўнае слова

    Калі разам з ім мяняецца і залежнае — гэта дапасаванне.

    актавая зала → актавай залы → актавыя залы

  3. Правер склон

    Калі залежнае слова застаецца ў адным ускосным склоне — гэта кіраванне.

    кніга казак → кнігі казак → кнігай казак

  4. Правер, ці змяняецца залежнае

    Калі залежнае слова нязменнае (прыслоўе, інфінітыў, дзеепрыслоўе) — гэта прымыканне.

    гучна спяваць, жаданне дапамагчы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Від сувязі ў словазлучэнні

Вызначы від падпарадкавальнай сувязі ў словазлучэннях з практыкаванняў 271 і 273. Потым адкажы на пытанні.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Сінтаксіс, лексіка і марфалогія працуюць разам. Паразважаем, як адно ўплывае на другое.

Па-руску «актовый зал», а па-беларуску «актавая зала». Чаму змянілася не толькі назоўнік, але і прыметнік?

Зверыць разважанне

Назоўнік зала ў беларускай мове жаночага роду, а зал у рускай — мужчынскага. Пры дапасаванні залежнае слова паўтарае род, лік і склон галоўнага, таму і прыметнік мае форму жаночага роду: актавая. Марфалагічная прымета (род) вызначае сінтаксічную форму залежнага слова.

Чаму «кінуцца ўрассыпную» і «на працягу тыдня» не з’яўляюцца словазлучэннямі, хоць у іх некалькі слоў?

Зверыць разважанне

Кінуцца ўрассыпную — фразеалагізм: яго значэнне цэласнае (‘разбегчыся ў розныя бакі’), і ў сказе ён адзін член. На працягу — састаўны прыназоўнік, службовае слова; ён толькі выражае сувязь, а словазлучэнне ўтвараюць самастойныя словы. Таму тут няма галоўнага і залежнага самастойных слоў.

Чаму ў верша А. Вярцінскага «Любоў і лад узвышаюць» няма коскі перад і, а ў сказе «Быў пачатак мая, і я пайшоў…» — ёсць?

Зверыць разважанне

У першым сказе і звязвае аднародныя дзейнікі ў адным простым сказе: пры адзіночным злучніку і паміж аднароднымі членамі коска не ставіцца. У другім сказе і злучае дзве часткі складанага сказа, у кожнай свая аснова (быў пачатак; я пайшоў), таму перад і ставіцца коска. Каб паставіць знак, трэба спачатку знайсці асновы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Сінтаксіс

    Сінтаксіс — раздзел граматыкі, які вывучае словазлучэнне і сказ, іх будову, значэнне і ролю ў маўленні.

  2. Тры віды сувязі

    Словы ў словазлучэнні звязваюцца дапасаваннем, кіраваннем або прымыканнем.

  3. Не словазлучэнні

    Граматычная аснова, складаныя формы слова, састаўныя лічэбнікі, службовае слова з самастойным і фразеалагізмы словазлучэннямі не з’яўляюцца.

  4. Класіфікацыя сказаў

    Па мэце выказвання сказы апавядальныя, пытальныя, пабуджальныя; па інтанацыі — клічныя і няклічныя; па будове — простыя і складаныя.

  5. Аднародныя члены

    Пры адзіночным злучніку і, або коска не ставіцца, пры паўторным — ставіцца; пры абагульняльным слове — двукроп’е або працяжнік.

  6. Сувязь з марфалогіяй

    Род, склон і прыназоўнік у беларускай мове часта не супадаюць з рускімі, таму ад марфалогіі залежыць і будова словазлучэння.

Памятка: разбор па кроках

кніга (чаго?) казак — кіраванне: залежнае слова ў Р. скл. пры любой форме галоўнага.

  1. Крок 1. Знайдзі граматычную аснову і вызначы, просты сказ ці складаны.
  2. Крок 2. Выдзялі словазлучэнні: пастаў пытанне ад галоўнага слова да залежнага.
  3. Крок 3. Вызначы від сувязі ў кожным словазлучэнні: дапасаванне, кіраванне ці прымыканне.

Цяпер растлумач: Якія адзінкі вывучае сінтаксіс і як ён звязаны з лексікай і марфалогіяй?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што вывучае сінтаксіс?
2. Якое спалучэнне з’яўляецца словазлучэннем?
3. У якім словазлучэнні сувязь — кіраванне?
4. Як называецца сказ, у склад якога, апрача дзейніка і выказніка, уваходзяць даданыя члены?
5. На якія сказы дзеляцца сказы па інтанацыі?
6. Які назоўнік мае ў беларускай мове іншы род, чым у рускай?
7. Як правільна перакласці «похожа на мать»?
8. Які знак ставіцца пасля абагульняльнага слова перад аднароднымі членамі (схема ◎: ○, ○, ○)?
9. У якім сказе трэба паставіць коску перад і?
10. Як правільна перакласці «насмехаться над неудачей»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑