Складаны сказ: будова, значэнне, ужыванне

§ 8. Паняцце пра складаны сказ

Знаёмімся са складаным сказам: з чаго ён складаецца, як вызначыць колькасць яго частак, чым часткі звязваюцца паміж сабой і дзе такія сказы ўжываюцца найчасцей.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два паведамленні: «Пачаўся дождж. Мы схаваліся пад дахам.» і «Калі пачаўся дождж, мы схаваліся пад дахам». Інфармацыя тая ж, але ў другім выпадку дзве думкі аб’ядналіся ў адзін сказ і паміж імі з’явілася сувязь па часе. Такі сказ называецца складаным.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое складаны сказ і як вызначыць колькасць яго частак?

01

Што такое складаны сказ

Сказ, які складаецца з дзвюх ці больш частак, аб’яднаных па сэнсе, граматычна і інтанацыйна, называецца складаным: (1) Кожны з нас прыпасае Радзімы куток, (2) каб да старасці чэрпаць адтуль успаміны (П. Панчанка).

Часткі складанага сказа нельга проста раздзяліць кропкай без страты сэнсу: яны звязаны па сэнсе (другая частка паказвае мэту), граматычна (злучнік каб) і інтанацыйна (сказ вымаўляецца як адно цэлае).

Паглядзім, як гэта працуе

[Кожны з нас прыпасае Радзімы куток], (каб да старасці чэрпаць адтуль успаміны).

Першая частка — аснова кожны прыпасае, другая — аднасастаўная частка з выказнікам чэрпаць. Дзве асновы — дзве часткі.

02

Колькі частак у сказе

Кожная частка складанага сказа мае граматычную аснову. Частак у сказе столькі, колькі ў ім граматычных асноў: (1) Змоўк шпачыны звонкі спеў, а (2) ў цяністых спратах саду штрыфель сонечны паспеў — пахкі, буйны, паласаты (Х. Гурыновіч).

Асновы: спеў змоўк; штрыфель паспеў. Частак можа быць і больш за дзве, а асобныя часткі могуць быць аднасастаўнымі: (1) Усіх сабрала навальніца: (2) грому ўцешліва грыміцца, (3) дождж ліецца, (4) град стукоча, (5) бліскавіца жмурыць вочы (М. Мятліцкі).

Паглядзім, як гэта працуе

навальніца сабрала | грыміцца | дождж ліецца | град стукоча | бліскавіца жмурыць

Пяць граматычных асноў — пяць частак. Другая частка (грому ўцешліва грыміцца) безасабовая: у ёй толькі выказнік.

03

Просты ці складаны

Колькасць дзеясловаў яшчэ не робіць сказ складаным. Калі некалькі выказнікаў адносяцца да аднаго дзейніка, гэта аднародныя выказнікі, і сказ застаецца простым, ускладненым аднароднымі членамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Чалавек падышоў да бярозкі, спыніўся побач з ёй і нейкі час моўчкі глядзеў на прыгажуню (Г. Аўласенка).

Адзін дзейнік чалавек і тры аднародныя выказнікі падышоў, спыніўся, глядзеў — адна граматычная аснова, сказ просты.

А тут — складаны

Асэнсаванне прыйдзе пазней, але перад гэтым кожнага з нас чакае найвялікшае ў свеце адкрыццё (Паводле В. Казько).

Дзве асновы: асэнсаванне прыйдзе; адкрыццё чакае. Кожная мае свой дзейнік — значыць, гэта дзве часткі складанага сказа.

Параўноўваем і заўважаем

Просты і складаны сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПросты сказСкладаны сказ
граматычныя асновыаднадзве і больш
некалькі выказнікаўпры адным дзейніку (аднародныя)кожны са сваім дзейнікам або ў сваёй частцы
сродкі сувязі—злучнікі, адносныя займеннікі, інтанацыя
прыкладРадзіма ў кожнага адна.Я ўпэўнены, што яна заўсёды толькі вялікая.
04

Сродкі сувязі частак

Граматычныя часткі складанага сказа могуць звязвацца: злучальнымі злучнікамі, падпарадкавальнымі злучнікамі або адноснымі займеннікамі, а таксама без удзелу злучнікаў — толькі па сэнсе і інтанацыйна.

Сродак сувязіПрыклад
злучальны злучнік (і, а, але, ды)Хваліўся баравік прыгожай шапкай, ды пад ёй галавы няма.
падпарадкавальны злучнік, адносны займеннік (што, каб, калі, чым, які)Не сорам маўчаць, калі няма чаго сказаць.
без злучнікаў (інтанацыя)Праўда як сонца: далонню не закрыеш.

Паміж часткамі складанага сказа ставяцца знакі прыпынку: пры злучніках — звычайна коска, без злучнікаў — коска, двукроп’е, працяжнік або кропка з коскай (у залежнасці ад сэнсу; падрабязна — у наступных параграфах).

05

Дзе ўжываюцца складаныя сказы

Складаным сказам можна перадаць большы аб’ём інфармацыі, чым простым. У сувязі з гэтым складаныя сказы найчасцей ужываюцца ў тэкстах-разважаннях навуковага і публіцыстычнага стыляў, калі трэба аргументаваць выказаную думку.

Паглядзім, як гэта працуе

Паводле рашэння ЮНЕСКА Мірскі і Нясвіжскі замкі, Белавежская пушча, дуга Струвэ ўключаны ў Спіс сусветнай культурнай спадчыны. А гэта значыць, што нашы нацыянальныя скарбы сталі на адзін узровень з егіпецкімі пірамідамі, Вялікай Кітайскай сцяной і іншымі сусветнымі шэдэўрамі (Паводле А. Бутэвіча).

Складаны сказ з даданай часткай пасля што робіць вывад з паведамленага факта — так будуецца аргументацыя ў публіцыстычным тэксце.

Прасочваем шлях

Як разабраць складаны сказ

  1. Знаходзім усе граматычныя асновы

    Шукаем дзейнікі і выказнікі; правяраем, ці не аднародныя выказнікі пры адным дзейніку.

    Іржа есць жалеза, а зайздрасць — сэрца чалавека: іржа есць; зайздрасць (есць).

  2. Вызначаем колькасць частак

    Частак столькі, колькі асноў.

    Дзве асновы — дзве часткі; у другой выказнік прапушчаны (няпоўная частка).

  3. Знаходзім сродак сувязі

    Злучальны злучнік, падпарадкавальны злучнік або адносны займеннік ці толькі інтанацыя.

    Злучальны (супраціўны) злучнік а.

  4. Тлумачым знакі

    Вызначаем, які знак раздзяляе часткі.

    [ ], а [ ]. Перад а — коска; на месцы прапушчанага выказніка — працяжнік.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Просты ці складаны

Вызначы, просты сказ ці складаны: падлічы граматычныя асновы. У апошніх картках адкажы на пытанне.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, па чым адрозніць складаны сказ ад простага.

Аднакласнік лічыць сказ «Чалавек падышоў да бярозкі, спыніўся побач з ёй і нейкі час моўчкі глядзеў на прыгажуню» складаным, бо ў ім тры дзеясловы. Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не. Частак у складаным сказе столькі, колькі граматычных асноў, а не дзеясловаў. Тут адзін дзейнік чалавек, а падышоў, спыніўся, глядзеў — аднародныя выказнікі, якія адносяцца да яго. Аснова адна, таму сказ просты, ускладнены аднароднымі выказнікамі.

У сказе М. Мятліцкага «...грому ўцешліва грыміцца...» няма дзейніка. Чаму гэта ўсё роўна асобная частка складанага сказа?

Зверыць разважанне

Граматычную аснову можа складаць і адзін галоўны член. Грыміцца — выказнік безасабовай аднасастаўнай часткі (грому — дапаўненне ў давальным склоне, а не дзейнік). Гэта самастойная аснова, таму яна ўтварае асобную частку: у сказе пяць асноў — пяць частак.

Чаму, паводле падручніка, складаныя сказы асабліва часта сустракаюцца ў разважаннях навуковага і публіцыстычнага стыляў?

Зверыць разважанне

Разважанне — гэта думка і яе доказ: трэба паказаць прычыну, вынік, умову, мэту, супрацьпастаўленне. Складаны сказ дазваляе ў адным выказванні звязаць некалькі фактаў і адкрыта паказаць сувязь паміж імі злучнікамі (бо, таму што, калі, каб, а, але). Так ён перадае большы аб’ём інфармацыі і робіць аргументацыю лагічнай.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Азначэнне

    Складаны сказ складаецца з дзвюх ці больш частак, аб’яднаных па сэнсе, граматычна і інтанацыйна.

  2. Колькасць частак

    Кожная частка мае граматычную аснову; частак столькі, колькі асноў.

  3. Аднасастаўныя часткі

    Частка складанага сказа можа мець толькі адзін галоўны член: грому ўцешліва грыміцца.

  4. Не блытай

    Аднародныя выказнікі пры адным дзейніку не ўтвараюць новых частак — сказ застаецца простым.

  5. Сродкі сувязі

    Злучальныя злучнікі, падпарадкавальныя злучнікі або адносныя займеннікі ці толькі інтанацыя.

  6. Ужыванне

    Складаныя сказы перадаюць большы аб’ём інфармацыі і часта ўжываюцца ў разважаннях навуковага і публіцыстычнага стыляў.

Памятка: разбор па кроках

[Змоўк шпачыны звонкі спеў], а [ў цяністых спратах саду штрыфель сонечны паспеў] (Х. Гурыновіч) — дзве асновы (спеў змоўк; штрыфель паспеў), дзве часткі, звязаны злучальным злучнікам а, перад ім коска.

  1. Граматычныя асновы. Знайдзі ўсе дзейнікі і выказнікі; праверы, ці не з’яўляюцца выказнікі аднароднымі пры адным дзейніку.
  2. Колькасць частак. Падлічы асновы: частак у складаным сказе столькі, колькі граматычных асноў.
  3. Сродак сувязі і знак. Вызначы, чым звязаны часткі — злучальным злучнікам, падпарадкавальным злучнікам (адносным займеннікам) або толькі інтанацыяй, — і растлумач знак паміж часткамі.

Цяпер растлумач: Што такое складаны сказ і як вызначыць колькасць яго частак?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца складаным?
2. Як вызначыць колькасць частак складанага сказа?
3. Які сказ складаны?
4. Які сказ просты?
5. Чым звязаны часткі сказа «Хваліўся баравік прыгожай шапкай, ды пад ёй галавы няма»?
6. Чым звязаны часткі сказа «Кожны з нас прыпасае Радзімы куток, каб да старасці чэрпаць адтуль успаміны»?
7. Колькі частак у сказе «Усіх сабрала навальніца: грому ўцешліва грыміцца, дождж ліецца, град стукоча, бліскавіца жмурыць вочы»?
8. Якое сцвярджэнне правільнае?
9. У якім сказе часткі звязаны без злучнікаў?
10. Дзе, паводле падручніка, найчасцей ужываюцца складаныя сказы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑