Стылі маўлення

§ 7. Паглыбленне паняцця пра стылі маўлення. Стылеўтваральная роля марфалагічных і сінтаксічных моўных сродкаў

Паглыбляем веды пра стылі маўлення: сферу выкарыстання, задачы, стылёвыя рысы і жанры кожнага стылю, а таксама пра лексічныя, марфалагічныя і сінтаксічныя сродкі, якія ствараюць стыль.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пра дамавога вераб’я можна сказаць: «Вераб’і — вялікія чысцёхі, любяць купацца ў лужынах» — і: «Даўжыня цела — да 16 см, вага — 23—35 г». Тэма адна, а тэксты зусім розныя. Чаму? Таму што яны напісаны для розных мэт і ў розных стылях.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія моўныя сродкі ствараюць кожны стыль маўлення і чаму?

01

Гутарковы і кніжныя стылі

Стылі маўлення адрозніваюцца сферай выкарыстання, задачамі маўлення, стылёвымі рысамі і жанрамі. Гутарковы стыль супрацьпастаўляецца ўсім іншым — кніжным стылям: мастацкаму, навуковаму, афіцыйнаму, публіцыстычнаму.

СтыльСфераЖанры
гутарковыбытавыя, сямейныя, сяброўскія зносіныбытавая гутарка, размова
мастацкітворы мастацкай літаратуры і вуснай народнай творчасціраман, паэма, балада, трагедыя
навуковыасвета, навуканавуковы артыкул, рэферат
афіцыйныафіцыйныя зносіны, справаводства, заканадаўствазакон, указ, дагавор, аб’ява, заява, аўтабіяграфія
публіцыстычныграмадска-палітычная дзейнасць (газеты, часопісы, выступленні)выступленне, артыкул, нататка, інтэрв’ю

Адносіны да прадмета маўлення перададзены ў гутарковым, мастацкім і публіцыстычным стылях і не перададзены ў навуковым і афіцыйным.

02

Навуковы стыль

Для навуковага стылю характэрны аб’ектыўнасць, абагульненасць і дакладнасць перадачы думкі, што абумоўлівае ўжыванне слоў у прамым значэнні, шырокае выкарыстанне тэрмінаў, абстрактнай лексікі. У навуковым стылі амаль не сустракаюцца клічныя і пытальныя сказы, а таксама іншыя сродкі эмацыянальнасці і экспрэсіўнасці. У навуковых тэкстах выкарыстоўваюцца пераважна складаныя сказы, простыя сказы ўскладненай будовы (з аднароднымі і адасобленымі членамі сказа, пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыямі і інш.).

Задача стылю — паведаміць дакладныя звесткі і факты, якія маюць тэарэтычнае значэнне, растлумачыць іх. Стылёвыя рысы — дакладнасць, доказнасць, лагічнасць.

Паглядзім, як гэта працуе

Дамавы верабей — найбольш распаўсюджаны від роду сапраўдных вераб’ёў, сямейства вераб’іных. Даўжыня цела — да 16 см, вага — 23—35 г (З кнігі «Птушкі Еўропы»).

Тэрміны (від, род, сямейства), лічбы, словы ў прамым значэнні, ніякіх ацэнак — навуковы стыль.

03

Мастацкі стыль

У мастацкім стылі ўжываюцца ўсе пласты лексікі з яе прамым і пераносным значэннем, экспрэсіўна-эмацыянальнай афарбоўкай, усе сродкі граматыкі, багатая фразеалогія беларускай літаратурнай мовы і нават розныя нелітаратурныя моўныя адзінкі (дыялектызмы, жарганізмы і інш.). Гэты стыль вызначаецца вобразнасцю, эмацыянальнасцю, экспрэсіўнасцю і выразнасцю, сродкі перадачы якіх самыя разнастайныя.

Паглядзім, як гэта працуе

Між каласоў сінеюць васількі, / Пяшчотныя, як вочы Беларусі (С. Басуматрава).

Параўнанне як вочы Беларусі, эпітэт пяшчотныя, вершаваная форма ствараюць вобраз — мастацкі стыль.

04

Гутарковы стыль

Гутарковы стыль абслугоўвае сферу неафіцыйных зносін, таму для яго характэрна ўжыванне слоў з канкрэтным значэннем (бяроза, вуліца, завод, сонца), гутарковых слоў і выразаў (бездар, прысунуцца, смяльчак), выразаў маўленчага этыкету (Добры дзень! Бывай! Дзякуй!). Шырока выкарыстоўваюцца выклічнікі, мадальныя часціцы (Эх, як добра! Ух, які вялікі! Ого!), няпоўныя, безасабовыя сказы, сказы са звароткамі.

Паглядзім, як гэта працуе

— Ты што гэта там у магазіне ўтварыў? — Нічога, я толькі хацеў купіць кнігу... — Якую кнігу? (Паводле В. Шніпа)

Дыялог, гутарковае слова ўтварыў, няпоўны сказ Якую кнігу? — прыметы гутарковага маўлення, перададзенага ў мастацкім тэксце.

05

Афіцыйны стыль

Адметнай рысай афіцыйнага стылю з’яўляецца шырокае выкарыстанне канцылярскіх штампаў (за справаздачны перыяд, прымаючы пад увагу, у адпаведнасці са сказаным), дзеясловаў 3-й асобы са значэннем ‘так трэба рабіць’ (гарантуе, забяспечвае, ахоўвае), спецыяльнай тэрміналогіі (работадаўца, адказчык, заказчык) і адназначных слоў. У ім адсутнічаюць словы з пераносным значэннем, адценнямі эмацыянальнасці і экспрэсіўнасці, вобразныя сродкі мовы.

Сінтаксіс афіцыйнага стылю характарызуецца развітымі сказамі, двухсастаўнымі або аднасастаўнымі (безасабовымі), канструкцыямі з дзеясловамі ў неазначальнай форме, якія маюць прадпісальны характар (забяспечыць, развіваць), у спалучэнні са словамі неабходна, трэба, абавязаны, забараняецца, мець права.

Паглядзім, як гэта працуе

Дзяржава забяспечвае прыярытэт выхавання дзяцей у сям’і (Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь, артыкул 32).

Дзеяслоў 3-й асобы забяспечвае са значэннем ‘так трэба рабіць’, тэрміналагічная лексіка, ніякай вобразнасці — афіцыйны стыль.

06

Публіцыстычны стыль

Публіцыстычны стыль выкарыстоўваецца ў грамадска-палітычнай дзейнасці (газеты, часопісы, выступленні). Яго задачы — паведаміць інфармацыю, якая мае грамадска-палітычнае значэнне, і ўздзейнічаць на думкі і пачуцці людзей. Стылёвыя рысы — эмацыянальнасць, доказнасць, дакладнасць, надзённасць, даходлівасць перадачы думкі.

Таму ў публіцыстыцы спалучаюцца дакладныя факты і ацэнкі, словы грамадска-палітычнай лексікі і эмацыянальныя сродкі, пабочныя словы, якія дапамагаюць аргументаваць думку (сапраўды, увогуле, напрыклад).

Паглядзім, як гэта працуе

Сапраўды, пра наяўнасць у беларусаў гэтай рысы можа сведчыць той факт, што на Беларусі практычна ніколі не было моцных канфліктаў на нацыянальна-рэлігійнай глебе (Паводле Э. Дубянецкага).

Аўтар даказвае думку пра талерантнасць беларусаў фактамі; пабочнае слова сапраўды ўзмацняе аргумент.

Параўноўваем і заўважаем

Стылі маўлення: задачы і рысы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СтыльЗадачаСтылёвыя рысы
гутарковыабмяняцца думкамі, пачуццямі, інфармацыяй з блізкімінепасрэднасць, натуральнасць
мастацківобразна апісаць прадмет ці з’яву, перадаць адносіныканкрэтнасць, вобразнасць, маляўнічасць
навуковыпаведаміць дакладныя звесткі, растлумачыць іхдакладнасць, доказнасць, лагічнасць
афіцыйныдаць звесткі, указанні, рэкамендацыіпрадпісальнасць, дакладнасць, стандартызаванасць
публіцыстычныпаведаміць важнае для грамадства, уздзейнічацьэмацыянальнасць, доказнасць, надзённасць
Прасочваем шлях

Як вызначыць стыль тэксту

  1. Вызначаем сферу і задачу

    Дзе можа сустрэцца тэкст і навошта ён напісаны?

    Тэкст пра права і абавязкі бацькоў і дзяцей — з Канстытуцыі: заканадаўства.

  2. Аналізуем лексіку

    Тэрміны, канцылярскія штампы, гутарковыя словы, вобразныя сродкі?

    Сужэнцы, шлюбны ўзрост, апекаванне — тэрміны; вобразных сродкаў няма.

  3. Аналізуем марфалогію і сінтаксіс

    Дзеясловы 3-й асобы, неазначальная форма, тып сказаў.

    Маюць права, абавязаны выхоўваць, забяспечвае — прадпісальны характар.

  4. Робім вывад

    Называем стыль і рысы, якія яго пацвярджаюць.

    Афіцыйны стыль: дакладнасць, стандартызаванасць, адносіны не перададзены.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Пазнай стыль

Вызначы, да якога стылю адносіцца сказ. У апошніх картках адкажы на пытанне пра рысы стыляў.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, чаму кожны стыль выбірае свае моўныя сродкі.

Практ. 45. Параўнай тэксты І і ІІ пра дамавога вераб’я. Чаму ў першым вераб’і — «вялікія чысцёхі» і «шчырыя нашы прыяцелі», а ў другім — «від роду сапраўдных вераб’ёў»?

Зверыць разважанне

У тэксце І аўтар перадае сваё стаўленне да птушкі: ужывае ацэначныя, эмацыянальныя словы (чысцёхі, шчырыя прыяцелі), займеннік нашы, які збліжае чытача з вераб’ём. У тэксце ІІ задача — даць дакладныя навуковыя звесткі: таму тэрміны (від, род, сямейства), лічбы (да 16 см, 23—35 г), словы ў прамым значэнні і ніякіх ацэнак. Задача стылю вызначае выбар моўных сродкаў.

Чаму ў навуковым і афіцыйным стылях амаль няма клічных сказаў, а ў публіцыстычным яны сустракаюцца?

Зверыць разважанне

Навуковы стыль імкнецца да аб’ектыўнасці і дакладнасці, а афіцыйны — да дакладнасці і стандартызаванасці; адносіны да прадмета маўлення ў іх не перадаюцца, таму эмацыянальныя сродкі, у тым ліку клічныя сказы, недарэчныя. Публіцыстычны стыль павінен уздзейнічаць на думкі і пачуцці людзей, адносіны аўтара ў ім перададзены — таму клічныя і рытарычныя пытальныя сказы тут працуюць на задачу стылю.

Вучань напісаў у заяве дырэктару: «Ну, вельмі прашу адпусціць мяне з урокаў, бо ў мяне спаборніцтвы!» Што ў гэтым тэксце не адпавядае стылю і як выправіць?

Зверыць разважанне

Заява — жанр афіцыйнага стылю, а вучань ужыў гутарковыя сродкі: часціцу ну, узмацняльнае вельмі, клічны сказ, эмоцыю. У афіцыйным тэксце адносіны не перадаюцца, патрэбны дакладнасць і стандартная форма. Правільна: «Прашу вызваліць мяне ад заняткаў 15 сакавіка ў сувязі з удзелам у абласных спаборніцтвах па лёгкай атлетыцы».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Гутарковы і кніжныя

    Гутарковы стыль супрацьпастаўляецца кніжным: мастацкаму, навуковаму, афіцыйнаму, публіцыстычнаму.

  2. Навуковы

    Тэрміны, словы ў прамым значэнні, складаныя і ўскладненыя сказы; амаль няма клічных і пытальных сказаў.

  3. Мастацкі

    Усе пласты лексікі, пераносныя значэнні, фразеалогія, нават дыялектызмы — дзеля вобразнасці і выразнасці.

  4. Гутарковы

    Канкрэтныя і гутарковыя словы, этыкетныя выразы, выклічнікі, часціцы, няпоўныя і безасабовыя сказы.

  5. Афіцыйны

    Канцылярскія штампы, дзеясловы 3-й асобы са значэннем ‘так трэба рабіць’, неазначальная форма са словамі неабходна, абавязаны.

  6. Публіцыстычны

    Спалучае факты і ацэнкі, каб паведаміць важнае для грамадства і ўздзейнічаць на людзей.

Памятка: разбор па кроках

Бацькі або асобы, якія іх замяняюць, маюць права і абавязаны выхоўваць дзяцей — афіцыйны стыль: прадпісальныя словы мець права, абавязаны + неазначальная форма выхоўваць, тэрміналагічная лексіка, адносіны не перададзены.

  1. Сфера і задача. Вызначы, дзе ўжываецца тэкст і навошта напісаны: паведаміць, растлумачыць, загадаць, уздзейнічаць ці вобразна апісаць.
  2. Моўныя сродкі. Знайдзі характэрную лексіку (тэрміны, штампы, гутарковыя, вобразныя словы), формы дзеясловаў і тыпы сказаў.
  3. Вывад пра стыль. Назаві стыль і пацвердзі яго стылёвымі рысамі і знойдзенымі сродкамі.

Цяпер растлумач: Якія моўныя сродкі ствараюць кожны стыль маўлення і чаму?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які стыль супрацьпастаўляецца ўсім кніжным стылям?
2. Што характэрна для навуковага стылю?
3. Які сказ напісаны ў афіцыйным стылі?
4. Што адсутнічае ў афіцыйным стылі?
5. Якія сказы шырока выкарыстоўваюцца ў гутарковым стылі?
6. Да якога стылю адносяцца жанры «закон, указ, дагавор, аб’ява, аўтабіяграфія»?
7. Які стыль мае задачу ўздзейнічаць на думкі і пачуцці людзей?
8. У якім стылі ўжываюцца ўсе пласты лексікі, нават дыялектызмы і жарганізмы?
9. У якіх стылях адносіны да прадмета маўлення НЕ перададзены?
10. Які выраз характэрны для гутарковага стылю?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑