Літара ў залежыць ад гукавога асяроддзя, але агульнае правіла мае важныя абмежаванні: націск, уласныя назвы і асобныя запазычанні.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Асноўная пазіцыя ў
Нескладовае ў пішацца пасля галоснага перад зычным або на канцы слова. Яно можа знаходзіцца ўнутры слова ці ў пачатку наступнага слова, калі няма перашкоды, напрыклад знака прыпынку.
Назіранне і прыклад
Паўза, аўдыторыя, спяваў; на ўзлеску, ва ўніверсітэце.
Разбор
Разглядайце не толькі асобнае слова, але і папярэдні кантэкст.
02 / КАНСПЕКТ
Калі пішацца у
Складовае у пішацца ў пачатку сказа, пасля зычнага і пасля знака прыпынку. Націскное у не пераходзіць у ў нават пасля галоснага. Злучок і двукоссе самі па сабе не перашкаджаюць ужыванню ў.
Назіранне і прыклад
Быў у школе; яна, уражаная навіной; каля у́рны; мастакі-ўмельцы.
Разбор
Спачатку праверце націск, затым папярэдні гук і знак прыпынку.
03 / КАНСПЕКТ
Уласныя назвы
Пачатковае вялікае У ва ўласных назвах захоўваецца і пасля галоснага. Вымаўленне можа быць нескладовым, але вялікая літара пішацца паводле асобнай нормы.
Назіранне і прыклад
Каля ракі Ушачы; ва Узбекістане.
Разбор
Не пераносьце аўтаматычна правіла малой ў на пачатковую вялікую літару.
04 / КАНСПЕКТ
Запазычанні
У словах з канцавымі -ум, -ус у захоўваецца, як і ў вытворных. У канцы нязменных запазычанняў і ўласных назваў таксама можа пісацца у. Гэтыя групы запамінаюцца асобна.
Галосны перад у не адмяняе спецыяльнай нормы гэтых слоў.
05 / КАНСПЕКТ
Чаргаванні з л і в
Літара ў суадносіцца з л у формах дзеясловаў і некаторых назоўніках, а таксама з в. Аднак ёсць словы, у якіх л або в захоўваюцца паводле нормы.
Назіранне і прыклад
Спяваў — спявала; лаўка — лава; але палка, памылка, Албанія; ва В’етнаме.
Разбор
Не кожную л або в пасля галоснага можна замяніць на ў.
06 / КАНСПЕКТ
Парадак праверкі
Вызначце, ці націскны галосны і ці не ўласная гэта назва або слоўнікавае выключэнне. Потым паглядзіце на папярэдні гук, знак прыпынку і пазіцыю ў слове. Перачытайце ўсё спалучэнне.
Назіранне і прыклад
На ўзлеску, але «Узлесак быў ціхі».
Разбор
Адна і тая ж аснова атрымлівае рознае напісанне ў розных пазіцыях.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Мы адпачывалі каля ракі Ўшачы.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Мы адпачывалі каля ракі Ушачы.
Пачатковая вялікая У ва ўласнай назве пішацца і пасля галоснага.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.