Мяккі знак можа абазначаць мяккасць або раздзяляць гукі. Апостраф мае раздзяляльную функцыю; яго выбар залежыць ад зычнага і мяжы марфем.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Змякчальны ь
Мяккі знак пішацца пасля з, л, н, с, ц, дз для абазначэння мяккасці на канцы слова і ў адпаведных пазіцыях перад зычнымі. Пасля мяккага л перад зычным ён звычайна захоўваецца, акрамя падоўжанага л. Перад мяккім зычным ь захоўваецца, калі пры змене слова наступны зычны можа стаць цвёрдым: пісьменнік — пісьмо, дзьме — дзьмуць.
Назіранне і прыклад
Вучань, мазь, рэдзька, барацьба, бульба, вельмі; але голле.
Разбор
Мяккасць і падоўжанасць афармляюцца па-рознаму. Паміж падоўжанымі зычнымі ь не ўстаўляюць.
02 / КАНСПЕКТ
Калі ь не пішацца
Пасля зацвярдзелых і губных на канцы слова ь не пішацца. Пасля з’, с’, ц’, дз’ перад мяккімі ён не патрэбны, калі пры змене формы абодва гукі застаюцца мяккімі або становяцца цвёрдымі.
Назіранне і прыклад
Мыш, печ, голуб, сем, верф; звер — звяры, песня — песню, дзве — два.
Разбор
Адной чутнай мяккасці недастаткова: праверце чаргаванне ў формах слова.
03 / КАНСПЕКТ
Граматычныя пазіцыі
Мяккі знак захоўваецца ў станьце, станьма, застанься; пішацца ў людзьмі, коньмі, каменьчык, вішанька, пяцьдзясят, шэсцьсот, ледзьве, хтосьці. У прыметніках ад назваў месяцаў на -нь і ад восень перад -ск- захоўваецца ь.
Назіранне і прыклад
Жнівеньскі, восеньскі; конскі, любанскі; выключэнне — Чэрвеньскі раён.
Разбор
У назве Чэрвеньскі раён мяккі знак захоўваецца як выключэнне, хоць прыметнік утвораны ад назвы горада. Таксама ь пішацца ў суфіксах -аньк-, -еньк-, -эньк-: добранькі, малюсенькі, старэнькі.
04 / КАНСПЕКТ
Раздзяляльны ь
Раздзяляльны мяккі знак пішацца ў пэўных запазычаннях пасля л, с, ц, дз і непрыставачных н, з перад е, ё, ю, я, і. Ён ужываецца ў імёнах Ілья, Ульяна і формах ад ліць.
Назіранне і прыклад
Калье, каньён, Васільеў, Арсеньевіч, Ілья, льецца; але булён.
Разбор
Пасля г, к, х і збегу зычных перад -еў- звычайна пішацца і/ы: Георгіеў, Дзмітрыеўна; асобна — Вікенцьевіч.
05 / КАНСПЕКТ
Апостраф
Апостраф пішацца пасля прыставак на зычны перад е, ё, ю, я і націскным і. У сярэдзіне слова ён раздзяляе губныя і іншыя зычныя, для якіх не выкарыстоўваецца раздзяляльны ь. Ён ёсць і пасля частак двух-, трох-, чатырох-, шмат-.
Мяжа прыстаўкі — істотная ўмова: у аб’езд пасля прыстаўкі пішацца апостраф; у каньён пасля непрыставачнага н — раздзяляльны ь.
06 / КАНСПЕКТ
Калі апостраф не патрэбны
Апостраф не пішацца пасля ў перад е, ё, ю, я, і. На мяжы частак складаных і складанаскарочаных слоў ён таксама не ўстаўляецца, калі не дзейнічае спецыяльнае правіла частак двух-, трох- і падобных.
Нельга ўстаўляць апостраф перад кожнай ётаванай літарай: улічваюцца папярэдні гук і будова слова.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
З дрэў даносіліся спевы салаў’ёў.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
З дрэў даносіліся спевы салаўёў.
Пасля ў перад літарамі е, ё, ю, я, і апостраф не пішацца.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.