Вялікая літара залежыць ад статусу назвы і яе будовы. Адрозніваем уласную назву, родавае абазначэнне, афіцыйнае найменне і агульны выраз.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Асабовыя і геаграфічныя назвы
Імёны, прозвішчы, псеўданімы, клічкі і ўласныя геаграфічныя назвы пішуцца з вялікай літары. Родавыя словы горад, рака, возера, вобласць звычайна застаюцца з малой. Назвы нацыянальнасцей і жыхароў таксама пішуцца з малой.
Назіранне і прыклад
Янка Купала, кот Барсік; возера Нарач, Гомельская вобласць; беларус, мінчанін.
Разбор
Вызначайце мяжу ўласнай назвы. Не кожнае слова побач з ёй павінна пачынацца з вялікай літары.
02 / КАНСПЕКТ
Установы і арганізацыі
У назвах вышэйшых органаў улады ўсе адпаведныя словы пішуцца з вялікай; у назвах міністэрстваў і іншых арганізацый — першае слова і ўласныя назвы ўнутры наймення. Правярайце поўную форму.
Назіранне і прыклад
Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь; Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь.
Разбор
Правіла «ўсе словы з вялікай» нельга пераносіць з адной групы найменняў на іншую.
03 / КАНСПЕКТ
Умоўныя назвы
У назвах кніг, часопісаў, прадпрыемстваў і іншых умоўных найменнях у двукоссі з вялікай пішацца першае слова і ўласныя назвы. Назва маркі і назва самога вырабу могуць афармляцца па-рознаму.
Назіранне і прыклад
Часопіс «Бярозка», хлеб «Водар»; тэлевізар «гарызонт», але шакалад «Спартак».
Разбор
Назвы вырабаў звычайна з малой; калі яны супадаюць з асабовай або геаграфічнай назвай, вялікая захоўваецца.
04 / КАНСПЕКТ
Святы, падзеі, узнагароды
У назвах свят і знамянальных падзей з вялікай пішацца першае слова і ўласныя назвы. У назвах рэліквій — усе словы. У поўных назвах ордэнаў і медалёў — усе словы, акрамя родавых ордэн, медаль, ступень; выключэнне: ордэн Дружбы народаў. У назвах дзяржаўных сімвалаў, прэмій, грамат і прызоў — першае слова і ўласныя назвы.
Назіранне і прыклад
Дзень ведаў, Новы год, Першая сусветная вайна; Курган Славы; ордэн Славы; Нобелеўская прэмія.
Разбор
Заўсёды ўстанаўлівайце групу назвы; простай універсальнай схемы для ўсіх найменняў няма.
05 / КАНСПЕКТ
Пасады і рэлігійныя назвы
Афіцыйныя найменні найвышэйшых дзяржаўных і рэлігійных пасад маюць вялікую літару. У неафіцыйным ужыванні агульныя назвы пасад пішуцца з малой. Вялікая ў рэлігійнай уласнай назве адрозніваецца ад малой ва ўстойлівым выразе.
Назіранне і прыклад
Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь; сын каралевы; Біблія, Каран; дзякаваць богу.
Разбор
Устойлівы выраз не заўсёды называе боства як асобны ўласны аб’ект; кантэкст вызначае норму.
06 / КАНСПЕКТ
Вытворныя прыметнікі
Прыналежныя прыметнікі ад асабовых імён і клічак пішуцца з вялікай. Вялікая захоўваецца ў назвах, сінанімічных спалучэнням імя або памяці. Агульныя адносныя прыметнікі і ўстойлівыя выразы звычайна з малой.
Суфікс і значэнне вытворнага слова дапамагаюць адрозніць прыналежнасць, афіцыйную назву і агульную характарыстыку.
07 / КАНСПЕКТ
Асобныя групы ўласных назваў
Прозвішчы ў множным ліку захоўваюць вялікую літару ў назвах роду ці групы асоб; малая можа перадаваць пагардлівую ацэнку. Слова Савет як назва органа ўлады пішацца з вялікай. Дом, Палац у пачатку назвы ўстановы таксама маюць вялікую літару.
Назіранне і прыклад
Род Радзівілаў; гарлахвацкія; сельскі Савет дэпутатаў, але сельсавет; Дом культуры, Палац спорту, але Лядовы палац, дом адпачынку.
Разбор
Класіфікуйце найменне, перш чым выбіраць літару. Родавыя словы і кампаненты афіцыйных назваў маюць розныя ўмовы напісання.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Мы адзначаем Новы Год.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Мы адзначаем Новы год.
У састаўной назве свята з вялікай пішацца першае слова; год — з малой.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.