Разам, праз злучок або асобна — выбар вызначаецца будовай, значэннем і часцінай мовы. Падобнае гучанне яшчэ не азначае аднолькавага напісання.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Складаныя словы разам
Разам пішуцца многія складаныя назоўнікі са злучальнымі галоснымі, складанаскарочаныя словы, словы з часткамі аўта-, авія-, фота-, агра- і падобнымі. Часткі поў-/паў- з агульнымі назвамі таксама пішуцца разам.
Назіранне і прыклад
Льнозавод, хлебапякарня, медсястра, фотавыстава, паўгоддзе, паўяблыка; але паў-Мінска.
Разбор
Вялікая літара ўласнай назвы пасля паў- выклікае злучок. Для контр-адмірал і некаторых іншых слоў ёсць асобныя напісанні.
02 / КАНСПЕКТ
Складаныя прыметнікі
Прыметнікі ад падпарадкавальных спалучэнняў звычайна пішуцца разам; з раўнапраўнымі асновамі, адценнямі колеру або смаку — праз злучок. Адрознівайце цэласнае паняцце і самастойнае прыслоўе пры прыметніку ці дзеепрыметніку.
Назіранне і прыклад
Агульнаадукацыйны; беларуска-рускі, кісла-салодкі, жоўта-зялёны; асабліва адказны, своечасова прыняты.
Разбор
Спалучэнне двух слоў не заўсёды ператвараецца ў адно складанае слова.
03 / КАНСПЕКТ
Назоўнікі і лічбы праз злучок
Злучок ужываецца ў назоўніках з раўнапраўнымі часткамі або прыдаткам, у назвах адзінак вымярэння і словах з часткамі віцэ-, міні-, экс-. Ён патрэбны і ў спалучэнні лічбы з літарнай часткай.
Лічэбнікі, запісаныя словамі, маюць іншую будову: дваццаць пяты — асобна, шэсцьдзясят — разам.
04 / КАНСПЕКТ
Прыслоўі і службовыя словы
Праз злучок пішуцца прыслоўі тыпу па-беларуску, па-мойму, па-першае, паўторы раз-пораз, дзе-нідзе, прыназоўнікі з-за, з-пад. Многія іншыя прыслоўі пішуцца разам; спалучэнні назоўніка з прыназоўнікам могуць пісацца асобна.
Назіранне і прыклад
Дадому, спачатку, удвая; але з размаху, на памяць, у адзіночку.
Разбор
Патрэбны сэнс і граматычная роля. У спалучэнні «з верху дрэва» ёсць залежнае слова.
05 / КАНСПЕКТ
Займеннікі і часціцы
Абы-, -небудзь, -колечы пішуцца праз злучок; -сь, -сьці — разам. Калі паміж абы і займеннікам стаіць прыназоўнік, атрымліваюцца тры словы. Часціцы бы, жа пішуцца асобна; -такі пасля дзеяслова — праз злучок.
Назіранне і прыклад
Абы-хто, хто-небудзь, хтосьці; абы ў каго; прыйшоў бы, сказаў жа, прыйшоў-такі.
Разбор
Парадак марфем і асобных слоў уплывае на напісанне: у абы-каго і абы ў каго афармляюцца па-рознаму.
06 / КАНСПЕКТ
Злучнік і падобнае спалучэнне
Затое, прычым, паколькі пішуцца разам як злучнікі. Прыназоўнік з займеннікам за тое, пры чым пішацца асобна. Састаўныя злучнікі таму што, як толькі, перш чым захоўваюць асобнае напісанне.
Назіранне і прыклад
Павольна, затое дакладна. Падзякаваў за тое паведамленне.
Разбор
У другім выпадку займеннік указвае на прадмет, да яго можна далучыць назоўнік; гэта не злучнік.
07 / КАНСПЕКТ
Менш відавочныя выпадкі
Разам: назоўнікі з дзеяслоўнай часткай на -і/-ы; выключэнні перакаці-поле, узвей-вецер. Праз злучок: складаныя імёны і геаграфічныя назвы, прыметнікі ад назоўнікаў са злучком, спалучэнні напрамкаў свету, прыблізны лік, складаныя выклічнікі і гукаперайманні.
Назіранне і прыклад
Сарвігалава; Давыд-Гарадок, санкт-пецярбургскі, паўднёва-ўсходні, восем-дзесяць гадоў, о-го-го, ку-ку.
Разбор
Злучок захоўвае асобныя часткі складанага наймення; ён не замяняе прабел у састаўным лічэбніку.
08 / КАНСПЕКТ
Часціцы і ўстойлівыя спалучэнні
Праз злучок пішуцца -то і -такі пасля дзеяслова, а таксама ўсё-такі, так-такі, зноў-такі, даволі-такі. Абыякавы і абыякавасць — разам. Асобна: бы, жа, што ў пакуль што, толькі што; усё адно, усё роўна, як след; спалучэнні не/ні з прыназоўнікам і назоўнікам.
Назіранне і прыклад
Сказаць-то сказаў; прыйшоў-такі; толькі што; не ў час, ні на хвіліну; з вока на вока, дзень у дзень.
Разбор
Правярайце канкрэтную будову: паўтор слоў не заўсёды патрабуе злучка.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Хтось-ці напісаў паведамленне пабеларуску.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Хтосьці напісаў паведамленне па-беларуску.
Постфікс -сьці далучаецца разам; прыслоўе па-беларуску пішацца праз злучок.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.