§ 22 · Ад правіла да аргументаванага адказу

Правапіс і, ы, й пасля прыставак

Пасля прыстаўкі пачатковае і можа пераходзіць у ы або й, але можа і захоўвацца. Выбар вызначае канкрэтная прыстаўка і корань.

КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ

І пераходзіць у ы

Пасля прыставак на зычны аб-, ад-, пад-, над-, спад-, перад-, суб-, раз-, з-, уз-, дэз- пачатковае ненаціскное і ў адпаведных словах вымаўляецца і пішацца як ы.

Назіранне і прыклад

Абыграць, падыграць, узысці, спадылба, дэзынфармацыя.

Разбор
Вызначце мяжу прыстаўкі і кораня. Не дастаткова ўбачыць дзве літары побач без марфемнага аналізу.
02 / КАНСПЕКТ

Калі і захоўваецца

Пасля звыш-, між-, пан-, супер-, транс-, контр- пачатковае і захоўваецца. Гэта асобная група прыставак, таму правіла пераходу ў ы не ўніверсальнае.

Назіранне і прыклад

Звышімклівы, міжінстытуцкі, суперінтэлект, трансіндыйскі, контрідэя.

Разбор
Запамінайце групу, а не толькі адно слова: яна тлумачыць адразу некалькі выпадкаў.
03 / КАНСПЕКТ

Мяжа частак складанага слова

У складаных і складанаскарочаных словах пачатковае і другой часткі захоўваецца на пісьме. Першая частка не павінна памылкова трактавацца як звычайная прыстаўка.

Назіранне і прыклад

Педінстытут, бортінжынер, спортінвентар, спецінструктаж.

Разбор
Вымаўленне можа адрознівацца ад напісання, але літара і захоўваецца паводле будовы слова.
04 / КАНСПЕКТ

І пераходзіць у й

Пасля прыставак на галосны й пішацца ў словах з каранямі ісці, іграць, імя, іначай на месцы ненаціскнога пачатковага і. Таксама запамінаюцца займаць, наймаць, пераймаць і вытворныя.

Назіранне і прыклад

Выйсці, зайграць, пайменны, перайначыць; наймаць.

Разбор
Гэта пералік пэўных каранёў, а не правіла для любога слова пасля галоснага.
05 / КАНСПЕКТ

Калі пасля галоснага і застаецца

У астатніх выпадках пасля прыстаўкі на галосны пачатковае і захоўваецца. Нельга замяніць яго на й толькі дзеля зручнага вымаўлення або знешняга падабенства.

Назіранне і прыклад

Заіскрыцца, заікацца, заінець, заінтрыгаваць, праілюстраваць, праіснаваць.

Разбор
Спачатку праверце, ці ўваходзіць корань у спецыяльную групу з й.
06 / КАНСПЕКТ

Кароткая схема рашэння

Аддзяліце прыстаўку або першую частку. Калі яна на зычны, праверце спіс прыставак з захаваннем і. Калі на галосны, праверце групу каранёў з й. Астатнія выпадкі вырашайце паводле агульнай нормы адпаведнай групы.

Назіранне і прыклад

Абыграць — зайграць — заіскрыцца — суперінтэлект.

Разбор
Гэтыя чатыры словы ілюструюць чатыры розныя ўмовы, якія нельга зліваць у адну.
Рэдактарская практыка

Знайсці прычыну памылкі

Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.

Патрабуе выпраўлення

Святло нечакана зайскрылася.

Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне

Святло нечакана заіскрылася.

Пасля прыстаўкі за- і захоўваецца: корань іскр- не ўваходзіць у спецыяльную групу з й.

Разгорнуты адказ

Правіла → доказ → выснова

Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.

Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.

Экзаменацыйныя навыкі

Тэматычная трэніроўка А / В

У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.

Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.

A1. Адзначце правільныя напісанні.
A2. Адзначце правільныя напісанні.
B1. Запішыце адно слова: пад + іграць.
B2. Запішыце адно слова: за + іграць.
B3. Запішыце адно слова: за + іскрыцца.
B4. Запішыце правільна: супер(і/ы)нтэлект.

Загрузка прагрэсу…

↑