§ 25 · Ад правіла да аргументаванага адказу

Правілы ўжывання фразеалагізмаў у маўленні

Фразеалагізм мае цэласнае значэнне і ўстойлівую форму. Яго дарэчнасць залежыць ад сэнсу, спалучальнасці і стылю тэксту.

КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ

Цэласнае значэнне

Значэнне фразеалагізма не зводзіцца да асобных значэнняў яго кампанентаў. Устойлівы выраз узнаўляецца як гатовая адзінка і часта можа быць растлумачаны словам або кароткім спалучэннем.

Назіранне і прыклад

Ведаць як свае пяць пальцаў — ведаць вельмі добра.

Разбор
Літаральны падлік пальцаў не раскрывае сэнсу выразу ў гэтым кантэксце.
02 / КАНСПЕКТ

Устойлівая форма

Замена кампанента, перастаноўка або змяненне граматычнай формы можа разбурыць фразеалагізм. Неабходна адрозніваць нарматыўныя варыянты, выпадковыя памылкі і наўмыснае аўтарскае пераўтварэнне.

Назіранне і прыклад

Блытаць боб з гарохам.

Разбор
Адвольная замена бобу або гароху іншай раслінай не захоўвае ўстойлівы выраз аўтаматычна.
03 / КАНСПЕКТ

Спалучальнасць

Фразеалагізм можа патрабаваць пэўнага слова-суправаджальніка. Недастаткова ведаць яго агульны сэнс: трэба правільна далучыць выраз да сказа.

Назіранне і прыклад

Адкладваць да грэчаскіх каляд; сядзець як мыш пад венікам.

Разбор
Першае спалучэнне звязана з адкладаннем на няпэўна доўгі час, другое — з ціхімі паводзінамі.
04 / КАНСПЕКТ

Дакладнасць значэння

Не ўжывайце выраз, калі не можаце растлумачыць яго значэнне. Асабліва небяспечна блытаць падобныя вобразы або злучаць часткі розных фразеалагізмаў.

Назіранне і прыклад

Матаць сабе на вус — запамінаць на будучыню.

Разбор
Калі аўтар хацеў сказаць «забываць», гэты выраз перадаваў бы супрацьлеглы сэнс.
05 / КАНСПЕКТ

Стылістычная дарэчнасць

Фразеалагізмы часта маюць размоўную або экспрэсіўную афарбоўку. У мастацкім ці публіцыстычным тэксце яна можа быць патрэбнай, а ў афіцыйнай інструкцыі — недарэчнай. Пры гэтым сама наяўнасць устойлівага выразу яшчэ не памылка.

Назіранне і прыклад

У справаздачы замест «адклалі да грэчаскіх каляд» лепш дакладна назваць затрымку і тэрмін.

Разбор
Рэдактар прыбірае недарэчную ацэнку, але не павінен выдумляць дату, якой няма ў звестках.
06 / КАНСПЕКТ

Праверка па слоўніку

Правярайце значэнне, кампанентны склад, граматычную форму і стылістычную памету. Пераклад з іншай мовы не заўсёды можа быць літаральным: патрэбны беларускі адпаведнік з тым жа значэннем.

Назіранне і прыклад

Слоўнікавы артыкул дапамагае праверыць увесь выраз, а не кожнае слова паасобку.

Разбор
Пры рэдагаванні неабходна захаваць сэнс першапачатковага паведамлення.
Рэдактарская практыка

Знайсці прычыну памылкі

Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.

Патрабуе выпраўлення

Ён ведаў маршрут як свае пяць далоняў.

Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне

Ён ведаў маршрут як свае пяць пальцаў.

У фразеалагізме замацаваны кампанент пальцаў; замена на далоняў парушае ўстойлівую форму.

Разгорнуты адказ

Правіла → доказ → выснова

Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.

Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.

Экзаменацыйныя навыкі

Тэматычная трэніроўка А / В

У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.

Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.

A1. Адзначце патрабаванні да нарматыўнага ўжывання фразеалагізма.
A2. Адзначце правільныя тлумачэнні.
B1. Дапоўніце выраз адным словам: ведаць як свае пяць … .
B2. Дапоўніце выраз адным словам: блытаць боб з … .
B3. Дапоўніце выраз адным словам: матаць сабе на … .
B4. Дапоўніце выраз адным словам: адкладваць да грэчаскіх … .

Загрузка прагрэсу…

↑