Фразеалагізм мае цэласнае значэнне і ўстойлівую форму. Яго дарэчнасць залежыць ад сэнсу, спалучальнасці і стылю тэксту.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Цэласнае значэнне
Значэнне фразеалагізма не зводзіцца да асобных значэнняў яго кампанентаў. Устойлівы выраз узнаўляецца як гатовая адзінка і часта можа быць растлумачаны словам або кароткім спалучэннем.
Назіранне і прыклад
Ведаць як свае пяць пальцаў — ведаць вельмі добра.
Разбор
Літаральны падлік пальцаў не раскрывае сэнсу выразу ў гэтым кантэксце.
02 / КАНСПЕКТ
Устойлівая форма
Замена кампанента, перастаноўка або змяненне граматычнай формы можа разбурыць фразеалагізм. Неабходна адрозніваць нарматыўныя варыянты, выпадковыя памылкі і наўмыснае аўтарскае пераўтварэнне.
Назіранне і прыклад
Блытаць боб з гарохам.
Разбор
Адвольная замена бобу або гароху іншай раслінай не захоўвае ўстойлівы выраз аўтаматычна.
03 / КАНСПЕКТ
Спалучальнасць
Фразеалагізм можа патрабаваць пэўнага слова-суправаджальніка. Недастаткова ведаць яго агульны сэнс: трэба правільна далучыць выраз да сказа.
Назіранне і прыклад
Адкладваць да грэчаскіх каляд; сядзець як мыш пад венікам.
Разбор
Першае спалучэнне звязана з адкладаннем на няпэўна доўгі час, другое — з ціхімі паводзінамі.
04 / КАНСПЕКТ
Дакладнасць значэння
Не ўжывайце выраз, калі не можаце растлумачыць яго значэнне. Асабліва небяспечна блытаць падобныя вобразы або злучаць часткі розных фразеалагізмаў.
Назіранне і прыклад
Матаць сабе на вус — запамінаць на будучыню.
Разбор
Калі аўтар хацеў сказаць «забываць», гэты выраз перадаваў бы супрацьлеглы сэнс.
05 / КАНСПЕКТ
Стылістычная дарэчнасць
Фразеалагізмы часта маюць размоўную або экспрэсіўную афарбоўку. У мастацкім ці публіцыстычным тэксце яна можа быць патрэбнай, а ў афіцыйнай інструкцыі — недарэчнай. Пры гэтым сама наяўнасць устойлівага выразу яшчэ не памылка.
Назіранне і прыклад
У справаздачы замест «адклалі да грэчаскіх каляд» лепш дакладна назваць затрымку і тэрмін.
Разбор
Рэдактар прыбірае недарэчную ацэнку, але не павінен выдумляць дату, якой няма ў звестках.
06 / КАНСПЕКТ
Праверка па слоўніку
Правярайце значэнне, кампанентны склад, граматычную форму і стылістычную памету. Пераклад з іншай мовы не заўсёды можа быць літаральным: патрэбны беларускі адпаведнік з тым жа значэннем.
Назіранне і прыклад
Слоўнікавы артыкул дапамагае праверыць увесь выраз, а не кожнае слова паасобку.
Разбор
Пры рэдагаванні неабходна захаваць сэнс першапачатковага паведамлення.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Ён ведаў маршрут як свае пяць далоняў.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Ён ведаў маршрут як свае пяць пальцаў.
У фразеалагізме замацаваны кампанент пальцаў; замена на далоняў парушае ўстойлівую форму.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.