Ужыванне поўных і кароткіх прыметнікаў, форм ступеней параўнання якасных прыметнікаў, прыналежных прыметнікаў. Ужыванне форм ступеней параўнання прыметнікаў і прыслоўяў
Размяжоўваем поўныя і кароткія формы, ступені параўнання прыметнікаў і прыслоўяў, а таксама прыналежныя прыметнікі. Адна форма не павінна падмяняць іншую.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Поўная і кароткая формы
Поўныя якасныя прыметнікі змяняюцца па родах, ліках і склонах. Кароткія — па родах у адзіночным ліку і па ліках, але не скланяюцца. Яны пераважна характэрны для паэтычнага маўлення і народнай творчасці.
Назіранне і прыклад
Сябар рады — сябар рад; дзіця ўдзячна; бацькі здаровы.
Разбор
Кароткая форма ў сказе — выказнік; поўная можа быць і азначэннем, і выказнікам.
02 / КАНСПЕКТ
Вышэйшая ступень прыметніка
Простая форма ўтвараецца з дапамогай -ейш-, -эйш-, часам ад іншай асновы; складаная — са словамі больш, менш і зыходным прыметнікам. Параўнанне афармляецца праз за або чым.
Назіранне і прыклад
Мацнейшы за мяне; больш моцны; лепшы, чым раней.
Разбор
Нельга спалучаць больш з ужо простай вышэйшай формай: «больш мацнейшы» — лішняе падваенне.
03 / КАНСПЕКТ
Найвышэйшая ступень
Простая найвышэйшая форма мае най- і форму вышэйшай ступені. Складаная ўтвараецца пры дапамозе самы, найбольш, найменш і зыходнай формы. Не змешвайце дзве мадэлі.
Назіранне і прыклад
Найлепшы; самы добры; найбольш цікавы.
Разбор
«Самы найцікавейшы» ў нарматыўнай нейтральнай канструкцыі змешвае сродкі найвышэйшай ступені.
04 / КАНСПЕКТ
Абмежаванні
Не ўсе якасныя прыметнікі ўтвараюць ступені параўнання: не параўноўваецца колькасна нязменная якасць, масць, асобныя вытворныя колеры. Многія суфіксальныя прыметнікі не маюць простых форм, але дапускаюць складаныя.
Назіранне і прыклад
Працавіты — больш працавіты; голы, мёртвы, вараны — без звычайных ступеней параўнання.
Разбор
Нельга механічна дадаваць -ейшы да любой асновы. Для спрэчных форм патрэбна слоўнікавая праверка.
05 / КАНСПЕКТ
Прыслоўе і прыметнік
Прыслоўе характарызуе дзеянне і не дапасуецца да назоўніка; прыметнік характарызуе прадмет і захоўвае родавыя, лікавыя, склонавыя формы. Формы параўнання неабходна выбіраць паводле граматычнай ролі.
Назіранне і прыклад
Адказ дакладнейшы; адказаць дакладней. Ён маладзейшы за брата; працуе лепш за мяне.
Разбор
У «адказ дакладнейшы» патрэбна прыметнікавая форма, а не прыслоўе дакладней.
06 / КАНСПЕКТ
Ступені параўнання прыслоўяў
Простая вышэйшая форма ўтвараецца з -ей/-эй або ад іншай асновы. Найвышэйшая — з най-; складаныя формы маюць больш, менш, найбольш, найменш і зыходнае прыслоўе.
Назіранне і прыклад
Хутка — хутчэй — найхутчэй; добра — лепш — найлепш; больш хутка.
Разбор
Не змешвайце складаную і простую форму: «больш хутчэй» не патрэбна.
07 / КАНСПЕКТ
Прыналежныя прыметнікі
Яны адказваюць на пытанне чый і называюць прыналежнасць. Выкарыстоўваюцца суфіксы -аў/-оў, -еў/-ёў, -ін/-ын; пры словаўтварэнні магчымыя чаргаванні. Ад уласных імён прыметнікі пішуцца з вялікай.
Словы з абагульненай прыналежнасцю маюць таксама іншыя суфіксы: чалавечы, салаўіны. Форму дапасоўваюць да назоўніка.
08 / КАНСПЕКТ
Старшы, малодшы, старэйшы
У назвах пасад і званняў старшы і малодшы не выражаюць вышэйшую ступень параўнання. Малодшая сястра і старэйшая сястра абазначаюць адносіны паводле часу нараджэння.
Назіранне і прыклад
Старшая медсястра, малодшы лейтэнант; ён маладзейшы за брата.
Разбор
Адрознівайце тэрмін ці сямейную ролю ад непасрэднага параўнання ўзросту.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Гэты спосаб больш прасцейшы за папярэдні.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Гэты спосаб прасцейшы за папярэдні.
Прыбрана змяшэнне складанай і простай вышэйшай ступені. Магчымы таксама варыянт «больш просты».
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.