Дзеепрыметнік павінен мець уласцівую беларускай мове форму і правільна паясняць назоўнік. Дзеепрыслоўе патрабуе агульнага ўтваральніка асноўнага і дадатковага дзеянняў.
Шырока ўжываюцца дзеепрыметнікі прошлага часу незалежнага стану на -л- і залежнага стану на -н-, -ан-, -ен-, -т-. У суфіксах залежнага стану пішацца адна н. Мужчынскі род мае поўную форму на -ы.
Зарослы сад, пабудаваны дом, прынесены ліст, вымыты посуд; дом пабудаваны.
Формы на -уч-/-юч-, -ач-/-яч- і -ш-/-ўш- ужываюцца абмежавана; у пэўных устойлівых спалучэннях яны замацаваны. Залежныя дзеепрыметнікі цяперашняга часу не характэрны беларускай мове; зваротных дзеепрыметнікаў няма.
Кіруючая роля — замацаванае спалучэнне; «разглядаемы малюнак» лепш перадаць «малюнак, які разглядаюць».
Дзеепрыметнік з залежнымі словамі складае цэлае. Назоўнік, які ён паясняе, не павінен разрываць зварот. Звычайна зварот пасля назоўніка адасабляецца, перад ім — не, але дадатковае прычыннае значэнне і адносіны да займенніка могуць змяніць умовы.
Алея, абсаджаная ліпамі, вяла да ракі. Абсаджаная ліпамі алея вяла да ракі.
Дзеепрыслоўе перадае дадатковае дзеянне. Незакончанае трыванне звычайна мае -учы/-ючы, -ачы/-ячы; закончанае — -ўшы/-шы. Выбар формы павінен адпавядаць паслядоўнасці або адначасовасці дзеянняў.
Чытаючы, рабіў нататкі. Прачытаўшы, вярнуў кнігу.
Асноўнае і дадатковае дзеянні павінны адносіцца да адной асобы або прадмета. Праверка: замяніце зварот другім выказнікам і назавіце, хто выконвае кожнае дзеянне.
Прачытаўшы ліст, я адказаў аўтару.
Дзеепрыслоўе магчыма пры словах трэба, варта, неабходна з інфінітывам, калі дзеянні маюць агульнага выканаўцу. Яно не далучаецца да безасабовых дзеясловаў тыпу вечарэе або выказнікаў відаць, чуваць без такога выканаўцы.
Рыхтуючыся да выступлення, трэба праверыць факты.
Дзеепрыслоўныя звароты звычайна адасабляюцца незалежна ад месца. Але фразеалагізаваныя спалучэнні і формы, блізкія да прыслоўяў спосабу дзеяння, могуць не адасабляцца. Правярайце сэнс і функцыю.
Мы працавалі, абмяркоўваючы вынікі. Ён не будзе сядзець склаўшы рукі.
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Ідучы дадому, у мяне забалела галава.
Калі я ішоў дадому, у мяне забалела галава.
Даданая частка называе выканаўцу дзеяння ішоў. У зыходнай канструкцыі галава не магла адначасова ісці дадому.
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.
Загрузка прагрэсу…