Выдзяляйце простую мову і словы аўтара, вызначайце іх месца і самастойнасць сказаў. Правярайце разам знакі, двукоссе і вялікую або малую літару.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Лінейны і абзацны спосабы
Простая мова перадае чужое выказванне непасрэдна. Пры запісе ў радок яе бяруць у двукоссе; пры запісе з абзаца пачынаюць працяжнікам. Таксама афармляецца нявыказаная думка пры словах са значэннем разважання.
Назіранне і прыклад
Ганна сказала: «Я вярнуся заўтра». Я падумаў: «Трэба праверыць адказ».
Разбор
Двукоссе ахоплівае толькі простую мову, а не словы аўтара. Думка можа быць перададзена без яе прамаўлення ўголас.
02 / КАНСПЕКТ
Словы аўтара перад простай мовай
Пасля слоў аўтара, якія ўводзяць маўленне або думку, ставіцца двукроп’е. Простая мова пачынаецца з вялікай літары; пытальнік і клічнік застаюцца ўнутры двукосся.
Назіранне і прыклад
Яна спытала: «Калі пачнецца сустрэча?»
Разбор
Пытальны знак належыць пытанню. Дадатковая кропка пасля такога заканчэння не патрэбна.
03 / КАНСПЕКТ
Словы аўтара пасля простай мовы
Замест кропкі ў канцы простай мовы ставіцца коска, далей працяжнік і словы аўтара з малой літары. Пытальнік, клічнік, шматкроп’е захоўваюцца; коска замест іх не дадаецца.
Назіранне і прыклад
«Я вярнуся», — сказала Ганна. «Ты вернешся?» — спытаў Алесь.
Разбор
У першым выпадку коска стаіць пасля закрывальнага двукосся; у другім пытальнік — перад ім. Сказала і спытаў пачынаюцца з малой літары.
04 / КАНСПЕКТ
Разрыў аднаго сказа
Калі словы аўтара ўстаўлены ўнутр аднаго сказа простай мовы, іх выдзяляюць коскамі і працяжнікамі. Працяг простай мовы пачынаецца з малой літары.
Назіранне і прыклад
«Я, — сказала Ганна, — вярнуся заўтра».
Разбор
Без слоў аўтара аднаўляецца адзін сказ «Я вярнуся заўтра»; гэта вызначае знакі і малую літару.
05 / КАНСПЕКТ
Паміж самастойнымі сказамі
Калі словы аўтара стаяць паміж завершанымі сказамі простай мовы, пасля іх ставіцца кропка і працяжнік; наступны сказ пачынаецца з вялікай літары. Перад аўтарскімі словамі захоўваецца патрэбны пытальнік, клічнік або шматкроп’е.
Назіранне і прыклад
«Ты вернешся? — спытаў Алесь. — Мы будзем чакаць».
Разбор
Пытанне і паведамленне — два сказы. Нельга механічна замяніць кропку пасля аўтара коскай.
06 / КАНСПЕКТ
Два дзеясловы маўлення
Калі адзін дзеяслоў у словах аўтара адносіцца да першай рэплікі, а другі ўводзіць наступную, пасля аўтарскіх слоў ставяцца двукроп’е і працяжнік.
Назіранне і прыклад
«Я згодны, — сказаў Алесь і дадаў: — Пачнём сёння».
Разбор
Сказаў адносіцца да першага выказвання, дадаў уводзіць другое; таму схема адрозніваецца ад звычайнага разрыву.
07 / КАНСПЕКТ
Самастойнае аўтарскае паведамленне
Калі аўтарскі сказ перад рэплікай не ўводзіць маўленне, думку або блізкі да іх змест, ён заканчваецца кропкай. Не стаўце двукроп’е пасля любога апісання дзеяння героя.
Назіранне і прыклад
Ганна адчыніла дзверы. «Заходзьце!»
Разбор
Адчыніла дзверы — самастойнае дзеянне, а не дзеяслоў маўлення. Наяўнасць героя перад рэплікай яшчэ не падстава для двукроп’я.
08 / КАНСПЕКТ
Дыялог
Кожную рэпліку пры абзацным запісе пачынаюць з новага радка і працяжніка, без двукосся. Калі некалькі рэплік запісаны ў радок без аўтарскіх указанняў, кожную бяруць у двукоссе, паміж імі ставяць працяжнік.
Назіранне і прыклад
«Ты гатовы?» — «Так, пачынаем».
Разбор
Два ўдзельнікі — дзве рэплікі, а не адзін сказ аднаго чалавека. Словы аўтара пры рэпліках афармляюцца паводле агульных правіл.
09 / КАНСПЕКТ
Як праверыць афармленне
Часова аддзяліце словы аўтара, аднавіце кожную рэпліку і падлічыце яе сказы. Пасля вярніце аўтарскія словы, выберыце схему і праверце межы двукосся. Пры пераказе не мяняйце асобу, час або намер без неабходнасці.
Назіранне і прыклад
А: «П». «П», — а. «П? — а. — П».
Разбор
Гэта розныя схемы; вялікая П і малая а паказваюць рэгістр першай літары, а не асобныя словы для ўстаўкі.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
«Ты вернешся?», — спытаў Алесь.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
«Ты вернешся?» — спытаў Алесь.
Пытальнік захоўваецца перад закрывальным двукоссем; дадатковая коска пасля яго не ставіцца. Словы аўтара пачынаюцца з малой літары.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.