Функцыянальныя стылі маўлення. Стылеўтваральныя моўныя сродкі
Вызначайце стыль па сукупнасці прымет: мэта, сфера, жанр і моўныя сродкі. Адно слова або форма падачы яшчэ не даюць дастатковага доказу.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Ад сітуацыі да стылю
Функцыянальны стыль — разнавіднасць літаратурнай мовы, звязаная з пэўнай сферай зносін. Стылістыка вывучае выбар сродкаў у залежнасці ад зместу, мэты і сітуацыі. Адрозніваюць навуковы, афіцыйны, публіцыстычны, мастацкі і гутарковы стылі.
Назіранне і прыклад
Лекцыя і сяброўская размова могуць гучаць вусна, але маюць розныя задачы і арганізацыю.
Разбор
Форма маўлення не замяняе аналізу стылю.
02 / КАНСПЕКТ
Навуковы стыль
Задачы — растлумачыць з’яву, вызначыць паняцце, абгрунтаваць выснову. Характэрныя тэрміны, абстрактная лексіка, прамыя значэнні, лагічныя сувязі, дакладнасць. Жанры: артыкул, даклад, падручнік.
Назіранне і прыклад
Марфема — найменшая значымая частка слова.
Разбор
Азначэнне паняцця і тэрміны падтрымліваюць дакладнасць. Паўтор тэрміна не абавязкова з’яўляецца недахопам: выпадковы сінонім можа змяніць паняцце.
03 / КАНСПЕКТ
Афіцыйны стыль
Задачы — рэгуляваць адносіны і перадаваць службовую інфармацыю. У заяве, распараджэнні, даведцы, распісцы патрэбныя адназначнасць, стандартная будова, нейтральнасць, дакладныя назвы і рэквізіты.
Назіранне і прыклад
Прашу выдаць даведку аб навучанні.
Разбор
Формула дарэчная ў заяве. Эмацыянальныя ацэнкі і размоўныя скарачэнні могуць перашкодзіць дакладнасці дакумента.
04 / КАНСПЕКТ
Публіцыстычны стыль
Паведамленне грамадска значных звестак спалучаецца з уздзеяннем на аўдыторыю. У артыкуле, выступленні, рэпартажы, інтэрв’ю сустракаюцца ацэнкі, заклікі, рытарычныя пытанні, грамадская лексіка.
Назіранне і прыклад
Хто захавае памяць нашага горада, калі мы самі абыякавыя да яе?
Разбор
Рытарычнае пытанне заклікае задумацца; для вызначэння стылю важныя таксама тэма і камунікатыўная задача тэксту.
05 / КАНСПЕКТ
Мастацкі стыль
Задача — стварыць мастацкі вобраз і эстэтычна ўздзейнічаць. Ужываюцца тропы, індывідуальныя асацыяцыі, разнастайны сінтаксіс. Аўтар можа ўключаць сродкі іншых стыляў для характарыстыкі героя.
Назіранне і прыклад
Цішыня асцярожна ўвайшла ў пакой.
Разбор
Увасабленне стварае вобраз. Дакумент у апавяданні не ператварае ўвесь твор у афіцыйны тэкст.
06 / КАНСПЕКТ
Гутарковы стыль
Абслугоўвае непасрэдныя неафіцыйныя зносіны; найбольш тыповы для вуснай размовы. Характэрныя сітуацыйнасць, дыялог, простыя і няпоўныя сказы, размоўная лексіка, інтанацыя і жэсты.
Назіранне і прыклад
— Ты ўжо дома? — Яшчэ ў дарозе.
Разбор
Суразмоўцы разумеюць прапушчанае з кантэксту. Такую няпоўнасць нельга аўтаматычна лічыць граматычнай памылкай.
07 / КАНСПЕКТ
Стыль, жанр, тып
Стыль звязаны са сферай і задачай; жанр — з устойлівай формай тэксту; тып маўлення — са спосабам выкладу: апісанне, апавяданне, разважанне. Доказ стылю павінен змяшчаць канкрэтныя прыклады з тэксту.
Назіранне і прыклад
Навуковы артыкул можа ўключаць апісанне аб’екта і разважанне пра прычыны з’явы.
Разбор
«Артыкул» — жанр, «навуковы» — стыль, «разважанне» — тып. Не падмяняйце адзін узровень другім.
08 / КАНСПЕКТ
Марфалогія і сінтаксіс стылю
У навуковым выкладзе формы 3-й асобы цяперашняга часу часта называюць пастаянную ўласцівасць. Для афіцыйнага тэксту характэрныя аддзеяслоўныя назоўнікі, стандартныя канструкцыі; мастацкі тэкст выкарыстоўвае разнастайныя формы дзеля вобразнасці.
Назіранне і прыклад
Вада кіпіць пры пэўнай тэмпературы; выкананне рашэння, прыняцце заявы.
Разбор
Абгрунтоўвайце стыль сукупнасцю прымет: задачай, лексікай, формамі слоў і будовай сказаў. Адна форма сама па сабе не вызначае стыль.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
«Тэкст навуковы, таму што ў ім доўгія сказы».
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Тэкст навуковы: ён тлумачыць паняцце, выкарыстоўвае тэрміны і паслядоўна абгрунтоўвае выснову.
Даўжыня сказа недастатковая для вызначэння стылю. У сапраўдным аналізе да гэтых прымет трэба далучыць цытаты з канкрэтнага тэксту.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.