Знаходзьце галоўнае слова, пытанне і залежную форму. Асаблівую ўвагу звяртайце на беларускія мадэлі кіравання і выключэнні пасля лічэбнікаў.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Два віды сувязі
Пры дапасаванні залежнае слова ўзгадняе з галоўным адпаведныя формы роду, ліку і склону. Пры кіраванні галоўнае слова патрабуе пэўнага ўскоснага склону, з прыназоўнікам або без яго.
Назіранне і прыклад
Новая кніга → новай кнігай; чытаць кнігу → чытаю кнігу.
Разбор
У першай пары змяняюцца абодва словы; у другой змяненне дзеяслова не адмяняе патрабавання вінавальнага склону.
02 / КАНСПЕКТ
Два, тры, чатыры
У назоўным склоне пасля два, дзве, тры, чатыры, абодва, абедзве назоўнікі звычайна маюць форму назоўнага склону множнага ліку. Азначэнні таксама ставяцца ў множным ліку.
Назіранне і прыклад
Два новыя падручнікі; тры высокія дрэвы; абедзве цікавыя кнігі.
Разбор
Нельга механічна пераносіць у беларускую мову формы з іншай мовы.
03 / КАНСПЕКТ
Выключэнне з націскам
Асобныя назоўнікі жаночага роду з націскам на канчатку ў назоўным склоне адзіночнага ліку пасля два, тры, чатыры могуць мець форму роднага склону адзіночнага ліку. Гэта мадэль кіравання, а не агульнае дапасаванне.
Назіранне і прыклад
Дзве нагі́; тры сястры́; дваццаць дзве сасны́.
Разбор
Параўнайце множны лік: но́гі, сёстры, со́сны. Важныя форма і націск; выключэнне нельга замяняць правілам «заўсёды множны лік».
04 / КАНСПЕКТ
Састаўныя лічэбнікі
Форма назоўніка залежыць ад апошняга кампанента колькаснага лічэбніка. Ва ўскосных склонах трэба паслядоўна змяняць кампаненты; парадкавы лічэбнік дапасуецца да назоўніка.
Назіранне і прыклад
На сямідзесяці дзвюх плошчах; у дваццаць першым радзе.
Разбор
У колькасным спалучэнні ўлічваецца склон усёй канструкцыі; у састаўным парадкавым змяняецца апошняе слова.
05 / КАНСПЕКТ
Кіраванне без прыназоўніка
Дзякаваць, выбачаць, дараваць патрабуюць давальнага склону асобы. Форму выбіраюць паводле беларускага галоўнага слова, а не паводле літаральнага перакладу.
Пытанне каму? дазваляе праверыць форму залежнага слова.
06 / КАНСПЕКТ
Прыназоўнік — частка мадэлі
Ужывайце: ісці па што; смяяцца, жартаваць з каго; жаніцца з кім; хварэць на што. Разам правярайце і прыназоўнік, і склон.
Назіранне і прыклад
Пайсці па білеты; смяяцца з жарту; ажаніцца з Вольгай; хварэць на грып.
Разбор
Правільны склон пры памылковым прыназоўніку не выпраўляе ўсёй канструкцыі.
07 / КАНСПЕКТ
Параўнанне і адлегласць
Пры вышэйшай ступені параўнання магчымая мадэль за + вінавальны склон, а таксама канструкцыі з як, чым. Адлегласць можа перадавацца спалучэннем за + вінавальны склон.
Назіранне і прыклад
Вышэйшы за брата; за пяць крокаў ад дома.
Разбор
Не трэба лічыць усе спосабы выражэння параўнання памылковымі: выбар залежыць ад канструкцыі.
08 / КАНСПЕКТ
Блізкі сэнс — рознае кіраванне
Сінонімы могуць мець розныя залежныя формы. Правярайце кожнае галоўнае слова асобна і захоўвайце яго значэнне.
Назіранне і прыклад
Характэрны для твора; уласцівы твору.
Разбор
Змена прыметніка патрабуе змены залежнай канструкцыі. У складаных выпадках патрэбны слоўнік кіравання.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Мы дзякавалі настаўніка за дапамогу.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Мы дзякавалі настаўніку за дапамогу.
Дзеяслоў дзякаваць патрабуе давальнага склону: каму? Суб’ект дзеяння і прычына падзякі захаваны.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.