§ 3 · Ад правіла да аргументаванага адказу

Нормы дапасавання і кіравання ў беларускай мове

Знаходзьце галоўнае слова, пытанне і залежную форму. Асаблівую ўвагу звяртайце на беларускія мадэлі кіравання і выключэнні пасля лічэбнікаў.

КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ

Два віды сувязі

Пры дапасаванні залежнае слова ўзгадняе з галоўным адпаведныя формы роду, ліку і склону. Пры кіраванні галоўнае слова патрабуе пэўнага ўскоснага склону, з прыназоўнікам або без яго.

Назіранне і прыклад

Новая кніга → новай кнігай; чытаць кнігу → чытаю кнігу.

Разбор
У першай пары змяняюцца абодва словы; у другой змяненне дзеяслова не адмяняе патрабавання вінавальнага склону.
02 / КАНСПЕКТ

Два, тры, чатыры

У назоўным склоне пасля два, дзве, тры, чатыры, абодва, абедзве назоўнікі звычайна маюць форму назоўнага склону множнага ліку. Азначэнні таксама ставяцца ў множным ліку.

Назіранне і прыклад

Два новыя падручнікі; тры высокія дрэвы; абедзве цікавыя кнігі.

Разбор
Нельга механічна пераносіць у беларускую мову формы з іншай мовы.
03 / КАНСПЕКТ

Выключэнне з націскам

Асобныя назоўнікі жаночага роду з націскам на канчатку ў назоўным склоне адзіночнага ліку пасля два, тры, чатыры могуць мець форму роднага склону адзіночнага ліку. Гэта мадэль кіравання, а не агульнае дапасаванне.

Назіранне і прыклад

Дзве нагі́; тры сястры́; дваццаць дзве сасны́.

Разбор
Параўнайце множны лік: но́гі, сёстры, со́сны. Важныя форма і націск; выключэнне нельга замяняць правілам «заўсёды множны лік».
04 / КАНСПЕКТ

Састаўныя лічэбнікі

Форма назоўніка залежыць ад апошняга кампанента колькаснага лічэбніка. Ва ўскосных склонах трэба паслядоўна змяняць кампаненты; парадкавы лічэбнік дапасуецца да назоўніка.

Назіранне і прыклад

На сямідзесяці дзвюх плошчах; у дваццаць першым радзе.

Разбор
У колькасным спалучэнні ўлічваецца склон усёй канструкцыі; у састаўным парадкавым змяняецца апошняе слова.
05 / КАНСПЕКТ

Кіраванне без прыназоўніка

Дзякаваць, выбачаць, дараваць патрабуюць давальнага склону асобы. Форму выбіраюць паводле беларускага галоўнага слова, а не паводле літаральнага перакладу.

Назіранне і прыклад

Дзякаваць сябру; выбачаць брату; дараваць чалавеку.

Разбор
Пытанне каму? дазваляе праверыць форму залежнага слова.
06 / КАНСПЕКТ

Прыназоўнік — частка мадэлі

Ужывайце: ісці па што; смяяцца, жартаваць з каго; жаніцца з кім; хварэць на што. Разам правярайце і прыназоўнік, і склон.

Назіранне і прыклад

Пайсці па білеты; смяяцца з жарту; ажаніцца з Вольгай; хварэць на грып.

Разбор
Правільны склон пры памылковым прыназоўніку не выпраўляе ўсёй канструкцыі.
07 / КАНСПЕКТ

Параўнанне і адлегласць

Пры вышэйшай ступені параўнання магчымая мадэль за + вінавальны склон, а таксама канструкцыі з як, чым. Адлегласць можа перадавацца спалучэннем за + вінавальны склон.

Назіранне і прыклад

Вышэйшы за брата; за пяць крокаў ад дома.

Разбор
Не трэба лічыць усе спосабы выражэння параўнання памылковымі: выбар залежыць ад канструкцыі.
08 / КАНСПЕКТ

Блізкі сэнс — рознае кіраванне

Сінонімы могуць мець розныя залежныя формы. Правярайце кожнае галоўнае слова асобна і захоўвайце яго значэнне.

Назіранне і прыклад

Характэрны для твора; уласцівы твору.

Разбор
Змена прыметніка патрабуе змены залежнай канструкцыі. У складаных выпадках патрэбны слоўнік кіравання.
Рэдактарская практыка

Знайсці прычыну памылкі

Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.

Патрабуе выпраўлення

Мы дзякавалі настаўніка за дапамогу.

Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне

Мы дзякавалі настаўніку за дапамогу.

Дзеяслоў дзякаваць патрабуе давальнага склону: каму? Суб’ект дзеяння і прычына падзякі захаваны.

Разгорнуты адказ

Правіла → доказ → выснова

Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.

Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.

Экзаменацыйныя навыкі

Тэматычная трэніроўка А / В

У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.

Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.

A1. Адзначце нарматыўныя спалучэнні.
A2. Адзначце правільныя сцвярджэнні.
B1. Запішыце форму слова «сябар»: дзякаваць ...
B2. Устаўце толькі прыназоўнік: пайсці ... хлеб (з мэтай набыць).
B3. Запішыце форму прыметніка: тры (новы) падручнікі.
B4. Назавіце від сувязі ў спалучэнні «чытаць кнігу».

Загрузка прагрэсу…

↑