§ 9 · Ад правіла да аргументаванага адказу

Правілы пабудовы сказаў з пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыямі, знакі прыпынку

Пабочная канструкцыя паказвае адносіны да паведамлення; устаўная дадае заўвагу або звесткі. Адрознівайце іх ад членаў сказа і часціц з такой самай формай.

КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ

Значэнні пабочных канструкцый

Пабочныя словы, спалучэнні і сказы перадаюць упэўненасць або няўпэўненасць, пачуцці, крыніцу паведамлення, парадак думак, спосаб выражэння або кантакт з адрасатам. Яны не з’яўляюцца членамі асноўнага сказа.

Назіранне і прыклад

Магчыма, сустрэча адбудзецца. На жаль, ліст не прыйшоў.

Разбор
Магчыма паказвае няўпэўненасць; на жаль — эмацыянальную ацэнку. Гэтыя значэнні нельга блытаць з фактамі самой падзеі.
02 / КАНСПЕКТ

Крыніца, парадак, спосаб

Па словах сведкі, на маю думку называюць крыніцу або аўтарства; па-першае, такім чынам арганізуюць выклад; інакш кажучы, адным словам паказваюць спосаб фармулёўкі. Бачыце, уявіце сабе могуць падтрымліваць кантакт.

Назіранне і прыклад

Па словах бібліятэкара, кніга ўжо вярнулася. Па-першае, праверым умову.

Разбор
Перадаючы чужое паведамленне, не сцірайце ўказанне на крыніцу: яно ўплывае на статус звестак.
03 / КАНСПЕКТ

Коскі і суседства

Пабочная канструкцыя ў сярэдзіне сказа выдзяляецца дзвюма коскамі, у пачатку або канцы — адной. Калі побач стаяць дзве пабочныя канструкцыі, яны таксама раздзяляюцца.

Назіранне і прыклад

Ён, на маю думку, мае рацыю. Адным словам, на нашу думку, рашэнне ўдалае.

Разбор
Кожная канструкцыя мае свае межы. Закрывальная коска не губляецца перад працягам асноўнага сказа.
04 / КАНСПЕКТ

Амонімы: патрэбны кантэкст

Можа можа быць пабочным словам, часціцай пытання або дзеясловам. Напэўна можа выражаць няўпэўненасць ці ўжывацца як прыслоўе са значэннем дакладна. Форма слова сама не вырашае пунктуацыю.

Назіранне і прыклад

Можа, ён прыйдзе. Ён можа прыйсці. Можа пайсці ў бібліятэку?

Разбор
У першым сказе ёсць ацэнка магчымасці; у другім можа ўваходзіць у выказнік; у трэцім часціца блізкая да ці.
05 / КАНСПЕКТ

Пасля злучніка

Пабочная канструкцыя аддзяляецца ад злучніка, калі той самастойна звязвае члены або часткі сказа. Калі а ўтварае з ёю адзінае спалучэнне, коска паміж імі не ставіцца. Узмацняльная часціца і таксама не аддзяляецца.

Назіранне і прыклад

Не год, а, магчыма, два. Па-першае, прачытаем, а па-другое, абмяркуем. І сапраўды, гэта ўдалая думка.

Разбор
У першым выпадку а захоўвае сувязь і без магчыма; у другім уваходзіць у спосаб пераходу да наступнай думкі.
06 / КАНСПЕКТ

Устаўныя канструкцыі

Устаўныя канструкцыі змяшчаюць дадатковае паведамленне, заўвагу або тлумачэнне. Іх бяруць у дужкі або выдзяляюць працяжнікамі. Гэта не тое самае, што ацэнка ўпэўненасці пабочным словам.

Назіранне і прыклад

Мы вярнуліся ў горад (тут прайшло наша дзяцінства) і сустрэліся з сябрамі.

Разбор
У дужках паведамляецца асобны факт. Асноўная граматычная сувязь пасля выдалення ўстаўкі захоўваецца.
07 / КАНСПЕКТ

Знакі каля ўстаўкі

Пытальнік, клічнік і шматкроп’е, якія належаць устаўцы, ставяцца перад закрывальнай дужкай. Коскі асноўнага сказа захоўваюцца; пры спалучэнні коскі з другім працяжнікам коска стаіць перад ім.

Назіранне і прыклад

Калі мы вярнуліся — гэта было ўвечары, — сустрэча ўжо скончылася.

Разбор
Коска закрывае даданую частку калі мы вярнуліся. Устаўка не адмяняе гэты знак.
08 / КАНСПЕКТ

Праверка без механічнага выдалення

Магчымасць прыбраць слова карысная, але недастатковая: многія члены сказа таксама можна апусціць. Патрэбна вызначыць значэнне і граматычную функцыю.

Назіранне і прыклад

Ён, здаецца, стаміўся. Ён здаецца стомленым.

Разбор
У першым сказе здаецца — пабочнае слова; у другім — частка выказніка.
Рэдактарская практыка

Знайсці прычыну памылкі

Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.

Патрабуе выпраўлення

Ён, на маю думку мае рацыю.

Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне

Ён, на маю думку, мае рацыю.

Пабочная канструкцыя выдзяляецца з абодвух бакоў. Яна паказвае, што гэта ацэнка аўтара, а не бясспрэчна ўстаноўлены факт.

Разгорнуты адказ

Правіла → доказ → выснова

Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.

Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.

Экзаменацыйныя навыкі

Тэматычная трэніроўка А / В

У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.

Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.

A1. У якіх сказах вылучаныя двукоссем словы з’яўляюцца пабочнымі? Двукоссе толькі пазначае аб’ект аналізу.
A2. Адзначце правільныя сцвярджэнні.
B1. Выпішыце пабочную канструкцыю: «Ён, на маю думку, мае рацыю».
B2. Колькі косак трэба ў «Ён магчыма вернецца заўтра», калі магчыма выражае няўпэўненасць? Лічба.
B3. Якое значэнне мае «на жаль»: пачуццё ці крыніцу? Запішыце адно слова.
B4. Запішыце «так» або «не»: ці патрэбна коска пасля можа ў «Ён можа дапамагчы», калі гаворка пра здольнасць?

Загрузка прагрэсу…

↑