Правілы пабудовы сказаў з пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыямі, знакі прыпынку
Пабочная канструкцыя паказвае адносіны да паведамлення; устаўная дадае заўвагу або звесткі. Адрознівайце іх ад членаў сказа і часціц з такой самай формай.
КанспектРэдагаваннеПадрыхтоўка да ЦЭ · трэніроўка
01 / КАНСПЕКТ
Значэнні пабочных канструкцый
Пабочныя словы, спалучэнні і сказы перадаюць упэўненасць або няўпэўненасць, пачуцці, крыніцу паведамлення, парадак думак, спосаб выражэння або кантакт з адрасатам. Яны не з’яўляюцца членамі асноўнага сказа.
Назіранне і прыклад
Магчыма, сустрэча адбудзецца. На жаль, ліст не прыйшоў.
Разбор
Магчыма паказвае няўпэўненасць; на жаль — эмацыянальную ацэнку. Гэтыя значэнні нельга блытаць з фактамі самой падзеі.
02 / КАНСПЕКТ
Крыніца, парадак, спосаб
Па словах сведкі, на маю думку называюць крыніцу або аўтарства; па-першае, такім чынам арганізуюць выклад; інакш кажучы, адным словам паказваюць спосаб фармулёўкі. Бачыце, уявіце сабе могуць падтрымліваць кантакт.
Назіранне і прыклад
Па словах бібліятэкара, кніга ўжо вярнулася. Па-першае, праверым умову.
Разбор
Перадаючы чужое паведамленне, не сцірайце ўказанне на крыніцу: яно ўплывае на статус звестак.
03 / КАНСПЕКТ
Коскі і суседства
Пабочная канструкцыя ў сярэдзіне сказа выдзяляецца дзвюма коскамі, у пачатку або канцы — адной. Калі побач стаяць дзве пабочныя канструкцыі, яны таксама раздзяляюцца.
Назіранне і прыклад
Ён, на маю думку, мае рацыю. Адным словам, на нашу думку, рашэнне ўдалае.
Разбор
Кожная канструкцыя мае свае межы. Закрывальная коска не губляецца перад працягам асноўнага сказа.
04 / КАНСПЕКТ
Амонімы: патрэбны кантэкст
Можа можа быць пабочным словам, часціцай пытання або дзеясловам. Напэўна можа выражаць няўпэўненасць ці ўжывацца як прыслоўе са значэннем дакладна. Форма слова сама не вырашае пунктуацыю.
Назіранне і прыклад
Можа, ён прыйдзе. Ён можа прыйсці. Можа пайсці ў бібліятэку?
Разбор
У першым сказе ёсць ацэнка магчымасці; у другім можа ўваходзіць у выказнік; у трэцім часціца блізкая да ці.
05 / КАНСПЕКТ
Пасля злучніка
Пабочная канструкцыя аддзяляецца ад злучніка, калі той самастойна звязвае члены або часткі сказа. Калі а ўтварае з ёю адзінае спалучэнне, коска паміж імі не ставіцца. Узмацняльная часціца і таксама не аддзяляецца.
Назіранне і прыклад
Не год, а, магчыма, два. Па-першае, прачытаем, а па-другое, абмяркуем. І сапраўды, гэта ўдалая думка.
Разбор
У першым выпадку а захоўвае сувязь і без магчыма; у другім уваходзіць у спосаб пераходу да наступнай думкі.
06 / КАНСПЕКТ
Устаўныя канструкцыі
Устаўныя канструкцыі змяшчаюць дадатковае паведамленне, заўвагу або тлумачэнне. Іх бяруць у дужкі або выдзяляюць працяжнікамі. Гэта не тое самае, што ацэнка ўпэўненасці пабочным словам.
Назіранне і прыклад
Мы вярнуліся ў горад (тут прайшло наша дзяцінства) і сустрэліся з сябрамі.
Разбор
У дужках паведамляецца асобны факт. Асноўная граматычная сувязь пасля выдалення ўстаўкі захоўваецца.
07 / КАНСПЕКТ
Знакі каля ўстаўкі
Пытальнік, клічнік і шматкроп’е, якія належаць устаўцы, ставяцца перад закрывальнай дужкай. Коскі асноўнага сказа захоўваюцца; пры спалучэнні коскі з другім працяжнікам коска стаіць перад ім.
Назіранне і прыклад
Калі мы вярнуліся — гэта было ўвечары, — сустрэча ўжо скончылася.
Разбор
Коска закрывае даданую частку калі мы вярнуліся. Устаўка не адмяняе гэты знак.
08 / КАНСПЕКТ
Праверка без механічнага выдалення
Магчымасць прыбраць слова карысная, але недастатковая: многія члены сказа таксама можна апусціць. Патрэбна вызначыць значэнне і граматычную функцыю.
Назіранне і прыклад
Ён, здаецца, стаміўся. Ён здаецца стомленым.
Разбор
У першым сказе здаецца — пабочнае слова; у другім — частка выказніка.
Рэдактарская практыка
Знайсці прычыну памылкі
Прапануйце выпраўленне, затым параўнайце з разборам.
Патрабуе выпраўлення
Ён, на маю думку мае рацыю.
Варыянт выпраўлення і абгрунтаванне
Ён, на маю думку, мае рацыю.
Пабочная канструкцыя выдзяляецца з абодвух бакоў. Яна паказвае, што гэта ацэнка аўтара, а не бясспрэчна ўстаноўлены факт.
Разгорнуты адказ
Правіла → доказ → выснова
Растлумачце выпраўленне з папярэдняга задання ў 4–6 сказах. Назавіце ўмову прымянення правіла, прывядзіце свой прыклад і пакажыце, чым ён адрозніваецца ад памылковага варыянта.
Разгорнуты тэкст не ацэньваецца аўтаматычна. Супастаўце яго з разборам або абмяркуйце з настаўнікам.
Экзаменацыйныя навыкі
Тэматычная трэніроўка А / В
У А адзначце ўсе правільныя адказы; у В увядзіце адказ паводле ўмовы. Кожнае цалкам выкананае заданне — 1 навучальны бал, максімум — 6. Частковыя адказы ў А не залічваюцца.
Аўтарскія заданні для падрыхтоўкі. Гэта не афіцыйны варыянт ЦЭ і не яго сістэма ацэньвання.