Паўтараем, як дзеясловы цяперашняга і будучага часу змяняюцца па асобах і ліках і як пішуцца канчаткі дзеясловаў I і II спражэння.
У казцы пра горад-сад сказана: «Птушкі там гнёзды ўюць, птушанят выводзяць». Пра адну птушку мы сказалі б: яна выводзіць, а пра сябе: я выводжу. Дзеяслоў мяняе канчатак у залежнасці ад таго, хто робіць дзеянне і колькі іх.
Як змяняюцца дзеясловы па асобах і ліках і як вызначыць спражэнне, каб правільна напісаць канчатак?
Дзеясловы ў форме цяперашняга і будучага часу змяняюцца па асобах і ліках. Змяненне дзеясловаў па асобах і ліках называецца спражэннем.
Асобу і лік дзеяслова лёгка вызначыць, падставіўшы асабовы займеннік: я, мы — 1-я асоба; ты, вы — 2-я; ён (яна, яно), яны — 3-я.
Кожная птушка ведае сваё гняздо. Чужая хата не грэе. Птушкі там гнёзды ўюць.
Ведае, грэе — 3-я асоба, адзіночны лік (яна ведае, яна грэе); уюць — 3-я асоба, множны лік (яны ўюць).
Дзеясловы I спражэння маюць канчаткі: -у (-ю), -аш (-еш), -а (-е), -ам (-ем), -аце (-еце), -уць (-юць).
Канчаткі з а, у пішуцца пасля цвёрдых зычных, з е, ю — пасля мяккіх зычных і галосных.
Пісаць: пішу, пішаш, піша, пішам, пішаце, пішуць. Думаць: думаю, думаеш, думае, думаем, думаеце, думаюць.
У 3-й асобе множнага ліку канчатак -уць (пішуць) або -юць (думаюць) — значыць, гэта I спражэнне.
Дзеясловы II спражэння маюць канчаткі: -у (-ю), -ыш (-іш), -ыць (-іць), -ым (-ім), -ыце (-іце), -аць (-яць).
| Асоба | Лік | I спражэнне | II спражэнне |
|---|---|---|---|
| 1-я | я мы | -у, -ю -ам, -ем | -у, -ю -ым, -ім |
| 2-я | ты вы | -аш, -еш -аце, -еце | -ыш, -іш -ыце, -іце |
| 3-я | ён (яна, яно) яны | -а, -е -уць, -юць | -ыць, -іць -аць, -яць |
Маўчаць: маўчу, маўчыш, маўчыць, маўчым, маўчыце, маўчаць. Рабіць: раблю, робіш, робіць, робім, робіце, робяць.
У 3-й асобе множнага ліку канчатак -аць (маўчаць) або -яць (робяць) — гэта II спражэнне.
| Асоба і лік | I спражэнне (пісаць) | II спражэнне (рабіць) |
|---|---|---|
| я | пішу | раблю |
| ты | пішаш | робіш |
| ён, яна | піша | робіць |
| мы | пішам | робім |
| вы | пішаце | робіце |
| яны | пішуць | робяць |
Спражэнне дзеяслова зручна вызначаць па форме 3-й асобы множнага ліку: канчаткі -уць, -юць — I спражэнне, -аць, -яць — II спражэнне.
Па неазначальнай форме спражэнне не заўсёды відаць: пісаць (яны пішуць) — I спражэнне, а маўчаць (яны маўчаць) — II.
Узяць — возьмуць, сказаць — скажуць, нагрэць — нагрэюць; хадзіць — ходзяць, насіць — носяць, сушыць — сушаць.
Возьмуць, скажуць, нагрэюць (-уць, -юць) — I спражэнне. Ходзяць, носяць, сушаць (-аць, -яць) — II спражэнне (практыкаванне 89).
Падстаўляем займеннік яны.
кос..ш → яны косяць
-уць, -юць — I спражэнне; -аць, -яць — II.
косяць → II спражэнне
Знаходзім патрэбную асобу і лік.
ты (2-я ас., адз. л.), II спр. → -іш
Чытаем слова з займеннікам.
ты косіш
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Сказаць → яны скажуць → канчатак -уць → I спражэнне → ты скажаш, мы скажам.
Задача 1. Практ. 86. Напішы ў чат класа паведамленне пра суботнік (3 сказы): што мы робім, што робяць хлопцы і дзяўчаты, калі вы прыходзіце.
Заўтра мы садзім дрэвы ў школьным двары. Хлопцы капаюць ямкі, а дзяўчаты носяць ваду. Вы прыходзіце а дзявятай з рукавіцамі!
Праверце канчаткі: садзім, носяць, прыходзіце — II спражэнне (-ім, -яць, -іце); капаюць — I спражэнне (-юць).
Задача 2. Практ. 88. Малодшая сястра спрагае дзеяслоў у сшытку: «я пішу, ты пішыш, ён пішэ, мы пішым, вы пішыце, яны пішуць». Знайдзі памылкі і растлумач.
Правільна: я пішу, ты пішаш, ён піша, мы пішам, вы пішаце, яны пішуць.
Пісаць — I спражэнне (яны пішуць), а канчаткі -ыш, -ым, -ыце — канчаткі II спражэння. Пасля цвёрдага ш пішуцца -аш, -а, -ам, -аце.
Задача 3. Практ. 85. Растлумач малодшаму брату сэнс прыказкі «Усякая птушка сваё гняздо бароніць» і вызнач асобу і лік дзеяслова (2–3 сказы).
Кожная жывая істота, як і чалавек, ахоўвае свой дом і родных; так і мы павінны берагчы сваю Радзіму. Дзеяслоў бароніць — 3-я асоба, адзіночны лік (яна бароніць), II спражэнне (яны бароняць).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Глядзі на форму 3-й асобы множнага ліку: -уць, -юць — I спражэнне; -аць, -яць — II спражэнне.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму спражэнне зручна правяраць па форме 3-й асобы множнага ліку, а не па неазначальнай форме? Параўнай пісаць і маўчаць.
Неазначальныя формы пісаць і маўчаць заканчваюцца аднолькава, але спражэнні ў іх розныя: яны пішуць (-уць, I спражэнне), яны маўчаць (-аць, II спражэнне). Форма 3-й асобы множнага ліку мае розныя канчаткі ў I і II спражэнні, таму па ёй спражэнне відаць адразу.
Ці можна праспрагаць дзеяслоў прошлага часу, напрыклад думаў? Чаму?
Не. Спрагаюцца, г. зн. змяняюцца па асобах і ліках, толькі дзеясловы цяперашняга і будучага часу. Я думаў, ты думаў, ён думаў — форма адна і тая ж. Дзеясловы прошлага часу змяняюцца па ліках і ў адзіночным ліку па родах: думаў, думала, думала, думалі.
Аднакласнік напісаў: «Мы думаім, што вы маўчаце». Знайдзі і растлумач памылкі.
Трэба: мы думаем, вы маўчыце. Думаць — I спражэнне (яны думаюць), таму ў 1-й асобе мн. л. канчатак -ем. Маўчаць — II спражэнне (яны маўчаць), таму ў 2-й асобе мн. л. канчатак -ыце. Аднакласнік пераблытаў канчаткі двух спражэнняў.
Змяненне дзеясловаў па асобах і ліках называецца спражэннем.
Па асобах і ліках змяняюцца дзеясловы цяперашняга і будучага часу.
Канчаткі -у (-ю), -аш (-еш), -а (-е), -ам (-ем), -аце (-еце), -уць (-юць): пішу, пішаш, пішуць.
Канчаткі -у (-ю), -ыш (-іш), -ыць (-іць), -ым (-ім), -ыце (-іце), -аць (-яць): раблю, робіш, робяць.
Яны -уць, -юць — I спражэнне; яны -аць, -яць — II: возьмуць — I, ходзяць — II.
Я, мы — 1-я асоба; ты, вы — 2-я; ён, яна, яно, яны — 3-я: падстаў займеннік, і асоба відаць.
Насіць → яны носяць → канчатак -яць → II спражэнне → ты носіш, мы носім.
Цяпер растлумач: Як змяняюцца дзеясловы па асобах і ліках і як вызначыць спражэнне, каб правільна напісаць канчатак?
Загрузка прагрэсу…